تحلیل نظام عرفان و اخلاق عملی در اندیشۀ ابنمیثم بحرانی براساس شرح نهجالبلاغه
محورهای موضوعی : تحلیلها و یافتههای جدید در حوزه حکمت مشرقی
سعید خدادادی
1
*
,
زینب صداقتیان
2
,
مرجان امیدی
3
,
مهزیار عالیشاهی
4
1 - استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران
2 - استادیار گروه علوم انسانی (معارف)، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران
3 - دانشآموخته کارشناسی ارشد، حوزه علمیه خواهران، قم، ایران
4 - دانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
کلید واژه: عرفان, اخلاق, ابنمیثم بحرانی, سبک, شرح نهجالبلاغه,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر به بررسی سبک عرفان و اخلاق عملی از دیدگاه ابنمیثم بحرانی میپردازد تا رابطۀ بین معرفت الهی و دو بُعد عملیِ اخلاقییی که او برای وصول به قرب الهی مطرح میکند، روشن شود. پرسش اصلی مقاله اینست که چگونه ابنمیثم با تلفیق حکمت نظری و فضایل عملی، مسیر وصول به قرب الهی را ترسیم کرده و این سبک چه تمایزی با سایر مکاتب عرفان اسلامی دارد؟ او وصول به قرب الهی را نتیجة تقویت همزمان قوای نظری و عملی میداند. ابنمیثم برای معرفی سبک عرفانی دو جنبۀ کلیدی قائل است: 1) جنبۀ نظریهورزی که محقق نمیشود مگر با معرفت و شناخت عمیق از خداوند؛ 2) جنبۀ عملی که با پایبندی به چهار فضیلت اخلاقیِ حکمت، عفت، شجاعت و عدالت امکانپذیر است. این ترکیب بین معرفت و عمل، به فهمِ عمیقتر و تجربهیی عملی از قرب الهی میانجامد و نشان میدهد که رشد عرفانی بدون توسعۀ هر دو جنبه با یکدیگر، غیرممکن است. او در سلوک اخلاقی نیز بر تربیت نفس، کنترل شهوت و پرهیز از ریا و تظاهر تأکید دارد.
The present study examines the style of mysticism and practical ethics from the perspective of Ibn Maytham Bahrani in order to clarify the relationship between divine knowledge and the two practical dimensions of morality that he proposes for attaining divine nearness. In particular, despite Ibn Maytham Bahrani’s prominent position in Islamic mysticism and ethics, little research has addressed his integrated style in the connection between theoretical knowledge and practical ethics. The lack of this comprehensive study has made it difficult to systematically utilize his teachings in today’s spiritual education. The main question is how Ibn Maytham, by combining theoretical wisdom and practical virtues, outlines the path to attaining divine nearness, and how does this style distinguish it from other schools of Islamic mysticism? Ibn Maytham Bahrani considers attaining divine nearness to be the result of simultaneously strengthening theoretical and practical powers; however, the innovation of this study is the analysis and extraction of Ibn Maytham’s integrated framework in mysticism and practical ethics, which has so far been less prominent in previous studies. Findings: Ibn Maytham Bahrani considers two key aspects to introduce the mystical style: (a) the theoretical aspect, which cannot be achieved except through deep knowledge and recognition of God, (b) the practical aspect, which is possible by adhering to the four moral virtues of wisdom, chastity, courage, and justice.
قرآن کریم.
نهجالبلاغه.
آشتیانی، سیدجلالالدین (بیتا) منتخباتی از آثار حکما، مشهد: انجمن فلسفه.
ابنمنظور، محمدبن مکرم (1414ق) لسان العرب، بیروت: دار الفکر.
احسائی، محمدبن علیبن ابیجمهور (1387) مجلی مراة المنجی فی الکلام و الحکمتین و التصوف، تهران/برلین: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین.
الاهیمنش، رضا؛ ارجمندی، علیرضا (1399) «سلوک و مراحل آن در منظومۀ ابنمیثم بحرانی»، پژوهشنامه امامیه، شمارۀ 12، ص252ـ232.
بحرانی، علیبن میثم (1375) شرح نهجالبلاغه ابنمیثم، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
حسینی طهرانی، سیدمحمدحسین (1392) مهر تابناک، حضرت آیةالحق و العرفان حاج سیدعلی قاضی طباطبایی رضوانالله علیه در آثار حضرت علامه آیتالله حاج سیدمحمدحسین حسینی طهرانی، با اضافاتی از سیدمحمدمحسن حسینی طهرانی، تهران: مکتب وحی.
خمینی، سیدروحالله (1372) کلمات قصار، پندها و حکمتها، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
دهخدا، علیاکبر (1377) لغتنامه، زیرنظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسینبن محمد (1412) مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار العلم.
سجادی، سیدجعفر (۱۳۷۳) فرهنگ معارف اسلامی، تهران: کومش.
سجادی، سیدجعفر (1399) «ابن میثم»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج4، تهران: بنیاد دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
شبر، عبدالله (1378) اخلاق، قم: هجرت.
شبیری زنجانی، سیدموسی (1389) جرعهای از دریا، قم: مؤسسۀ کتابشناسی شیعه.
شیخ صدوق، ابنبابویه (بیتا) معانی الأخبار، بیروت: دار المعرفه.
صلیبا، جمیل (1407ق) فرهنگ فلسفی، ترجمۀ منوچهر صانعی درهبیدی، تهران: حکمت.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق) المیزان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات اسلامی.
فیض کاشانی، ملامحسن (1363) «زاد السالك؛ نامهاي از عالم متبحر، فيض كاشاني»، مجله حوزه، شمارۀ 6، ص73ـ56.
قرشی، سیدعلیاکبر (1371) قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مشکینی، علی (بیتا) دروس فی الاخلاق، قم: نشر الهادی.
واسطی زبیدی، محبالدین سیدمحمدمرتضی حسینی (1414) تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر.