تطور نسبت بین فلسفه، فقه و عرفان در تاریخ فلسفه اسلامی مطالعه موردی: ملاصدرا (دوره صفویه) و سبزواری (دوره قاجار)
محورهای موضوعی : مطالعات تطبیقی تاریخ فلسفه
1 - استاد فلسفه و حکمت اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
کلید واژه: تاریخ فلسفه, فقه, فلسفه, ملاصدرا, سبزواری,
چکیده مقاله :
جریان فلسفۀ اسلامی با رویکرد عقلانی و توجه به تعالیم وحیانی در تاریخ تفکر اسلامی، بموازات سایر علوم اسلامی ازجمله علم فقه، حیاتی پویا و فعال یافت. حکمت و فلسفه در دورۀ اسلامی هر چند صبغۀ دینی پذیرفتهشده دارد، اما همواره حکمت در زمرۀ علوم عقلی بوده و فقه و کلام در زمرۀ علوم شرعی قلمداد شده، بنابرین همواره تعارضات ظاهری بین آنها بعنوان مانعی جدّی در مسیر توسعه و طریق تعالی علوم اسلامی وجود داشته و این امر در افکار عمومی نیز تأثیرگذار بوده است. حکمای مسلمان بطرق مختلف درگیر این چالش بودهاند؛ بعضی همچون ملاصدرا، از این چالش آسیب دیده و از این جریان شکوه و گلایه دارند و بعضی دیگر مانند حکیم سبزواری، درصدد رفع این تعارضها و چالشها و ارائۀ راهکار حکمی برای ایجاد سازگاری و قرابت بین علوم بظاهر متناقض هستند. حکیم سبزواری در دورۀ قاجار ـدر مقام حکیمی صدرایی و شارح حکمت متعالیهـ نوآوری روشی خاص را در تاریخ فلسفه بنیان نهاد. او در یک روش اجتهادی، دو جریان عمدۀ معقول و منقول را با عرفان جمع نمود و میان آنها سازگاری و آشتی برقرار کرد. در اسرارالحکم سبزواری معیت و همراهی فقه و فلسفه و عرفان، بر اساس تأویلات جامع حِکمی و عرفانی از احکام فقهی و توجه به باطن و حقیقت احکام شرعی و صبغۀ عقلی آن قابل مشاهده است. پژوهش حاضر با روشی سندی و تحلیل، درصدد واکاوی مسئلة رابطة فلسفه و فقه است که همواره مسئلهیی فکری، اعتقادی و اجتماعی در تاریخ تفکر اسلامی بوده است. نتایج مقاله بشرح ذیل است: 1) احیای حکمت عملی که پس از فارابی از رونق افتاده بود؛ 2) ارائة فقه و مناسک شرعی همراه با تأویلات حکمی و عرفانی بعنوان حکمت عملی؛ 3) همگرایی و تجمیع بین علوم اسلامی، اعم از علوم عقلی و نقلی و ظاهری و باطنی.
A Case Study of Mulla Sadra (Safavid Period) and Sabzevari (Qajar Period)
Although wisdom and philosophy have adopted a religious character in the Islamic period, wisdom has always been among the rational sciences, and jurisprudence and theology have always been among the religious sciences. The apparent conflicts between them have always been a serious obstacle to the development and advancement of Islamic sciences, and this has also had an impact on public opinion.
Muslim scholars have been involved in this challenge in different ways. Some, like Mulla Sadra, have been affected by it and complain about this trend, and others, like Hakim Sabzevari, are seeking to resolve these conflicts and challenges and provide a legal solution to create compatibility and rapprochement between seemingly contradictory sciences. Issue: The relationship between philosophy and jurisprudence, which has always been an intellectual, doctrinal, and social issue in the history of Islamic thought. Method: Documentary and analytical.
Results: 1) The revival of practical wisdom, which had declined after Al-Farabi; 2) The presentation of jurisprudence and religious rituals along with legal and mystical interpretations as practical wisdom; 3) The convergence and integration of Islamic sciences, including rational and traditional, apparent and esoteric sciences.
science sscien
قرآن کریم.
آیت، پیمان؛ رجبی، محمدصادق (1398) «گونهشناسی آراء فقهای امامیه یکصد سال اخیر پیرامون تصوف و عرفان»؛ خبرگزاری رسمی حوزه؛ در پایگاه اینترنتی: http: //hawzahnews.com/news/866114
ابنتیمیه (بیتا) الاکلیل فی المتشابه و التأویل، اسکندریه: دار الایمان.
اسفندیاری، محمود (1390) «بررسی آراء ملاصدرا در آفات ظاهرگرایی دینی با نگاه اجمالی به آراء امام خمینی»، پژوهشنامه متین، شمارة 52، ص12ـ1.
امینرضوی، مهدی (1377) سهروردی و مکتب اشراق، ترجمۀ مجدالدین کیوانی، تهران: نشر مرکز.
ایزوتسو، توشیهیکو (1361) بنياد حکمت سبزواری، تهران: دانشگاه تهران.
جعفریان، رسول (1379) صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، تهران: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
جمشیدی، فاطمه؛ سراجیپور، نسرین (1400) «شرایط اجتماعی عصر ملاصدرا و تأثیر آن بر طبقهبندی علوم»، تاریخ فلسفه، شمارة 47، ص90ـ65؛ 20.1001.1.20089589.1400.12.3.5.5
جوادی آملی، عبداللّه (1398) رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه اسفار، ج12، قم: اسراء.
حلی، حسنبن یوسف (1414ق) تذکرة الفقهاء، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حلی، حسنبن یوسف (بیتا) منتهی المطالب فی تحقیق المذاهب، بیجا.
سبزواری، ملاهادی (1361) اسرار الحکم، با مقدمۀ ایزوتسو توشیهیکو، بکوشش ح.م. فرزاد، تهران: مولی.
سبزواری، ملاهادی (1372الف) شرح دعایالصباح، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: دانشگاه تهران.
سبزواری، ملاهادی (1372ب) شرح الأسماء یا شرح دعاء الجوشن الکبیر، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: دانشگاه تهران.
شهید ثانی، زینالدّین علیبن احمد (1369) منیة المرید، ترجمۀ محمدباقر ساعدی خراسانی، تهران: نشر علمیه اسلامیه.
شیخالاسلامی، علی؛ تاجیک، ابوالفضل (1394) «عرفان و شریعت از تعارض تا گفتگو»، پژوهشنامه عرفان، شمارة 15، ص73ـ51.
شیرازی، قطبالدین (1369) درة التاج لغرة الدباج، تهران: حکمت.
طوسی، نصیرالدّین (1356) اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی، تهران: بینا.
غزالی، ابوحامد محمد (2004م) احیاء علوم الدين، بیروت: دار و مكتبة الهلال.
فارابی، ابونصر محمد (2002م) السیاسة المدنیة، مقدمه و شرح علی بولحم، بیروت: دار الهلال.
فرامرز قراملکی، احد (1380) روششناسی مطالعات دینی، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
کدیور، محسن (1387) «ابنسینا و طبقهبندی حکمت»، جاویدان خرد، شمارۀ 9، ص139ـ35.
کمالیزاده، طاهره (1402الف) «نسبت فلسفه و فقه بر اساس طبقهبندی علوم از دیدگاه فارابی و ابنسینا»، حکمت سینوی، شمارۀ 70، ص82ـ59؛ 10.30497/AP.2024.245815.1661.
کمالیزاده، طاهره (1402ب) «حکمت عملی بمثابه سلوک عملی»، تاملات اخلاقی، شمارة 4، ص74ـ51، 10.30470/er.2024.2012552.1255.
گنون، رنه (1374) معانی رمز صلیب، ترجمۀ بابک عالیخانی، تهران: سروش.
لوری، پییر (1383) تأویلات القرآن از دیدگاه عبدالرزاق کاشانی، ترجمۀ زینب پودینه آقائی، تهران: حکمت.
ملاصدرا (1340) کسر اصنام الجاهلیة، تصحیح و تحقیق محمدتقی دانشپژوه، تهران: دانشگاه تهران.
ملاصدرا (1346) شواهد الربوبیة، تصحیح و مقدمۀ سیدجلالالدین آشتیانی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
ملاصدرا (1362) رسائل فلسفی (رساله المسائل القدسیه)، تعلیق و تصحیح و مقدمه سیدجلالالدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ملاصدرا (1381الف) رسالۀ سه اصل، تصحیح و تحقق سیدحسین نصر، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381ب) کسر اصنام الجاهلیة، تصحیح و تحقیق محسن جهانگیری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1981م) اسفار اربعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
موسوی خمینی، روح اللّه (1392) تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و تعلیقات علی مصباح الانس، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
نصر، سیدحسین (1370) «رنسانس فلسفی در ایران حاج ملاهادی سبزواری»، ترجمۀ محمدعلی اژهای، در شریف، میانمحمد، تاریخ فلسفه در اسلام، ج4، تهران: حکمت.
Pourjavady, R. (2018). Philosophy in Qajar Iran. Handbook of oriental studies, section 1: the Near and Middle East. Leiden: Brill.
Seiled, R. (2018). The reception of European philosophy in Qajar Iran. Chapter 8, Philosoph in Qajar Iran.
Nasr, S. H. (2006). Islamic philosophy from its origin to the present. University of New York Press.