مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری تاریخ فلسفه 2008-9589 16 3 2026 5 19 The Evolution of the Relationship between Philosophy and Jurisprudence تطور نسبت بین فلسفه، فقه و عرفان در تاریخ فلسفه اسلامی مطالعه موردی: ملاصدرا (دوره صفویه) و سبزواری (دوره قاجار) 49 72 fa طاهره کمالی‌زاده پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی 2025 11 23 <p style="text-align: left;">A Case Study of Mulla Sadra (Safavid Period) and Sabzevari (Qajar Period)</p> <p style="text-align: left;">Although wisdom and philosophy have adopted a religious character in the Islamic period, wisdom has always been among the rational sciences, and jurisprudence and theology have always been among the religious sciences. The apparent conflicts between them have always been a serious obstacle to the development and advancement of Islamic sciences, and this has also had an impact on public opinion.</p> <p style="text-align: left;">Muslim scholars have been involved in this challenge in different ways. Some, like Mulla Sadra, have been affected by it and complain about this trend, and others, like Hakim Sabzevari, are seeking to resolve these conflicts and challenges and provide a legal solution to create compatibility and rapprochement between seemingly contradictory sciences. Issue: The relationship between philosophy and jurisprudence, which has always been an intellectual, doctrinal, and social issue in the history of Islamic thought. Method: Documentary and analytical.</p> <p style="text-align: left;">Results: 1) The revival of practical wisdom, which had declined after Al-Farabi; 2) The presentation of jurisprudence and religious rituals along with legal and mystical interpretations as practical wisdom; 3) The convergence and integration of Islamic sciences, including rational and traditional, apparent and esoteric sciences.</p> <p style="text-align: left;">science sscien&nbsp;</p> <p>جریان فلسفۀ اسلامی با رویکرد عقلانی و توجه به تعالیم وحیانی در تاریخ تفکر اسلامی، بموازات سایر علوم اسلامی ازجمله علم فقه، حیاتی پویا و فعال یافت. حکمت و فلسفه در دورۀ اسلامی هر چند صبغۀ دینی پذیرفته&zwnj;شده دارد، اما همواره حکمت در زمرۀ علوم عقلی بوده و فقه و کلام در زمرۀ علوم شرعی قلمداد شده، بنابرین همواره تعارضات ظاهری بین آنها بعنوان مانعی جدّی در مسیر توسعه و طریق تعالی علوم اسلامی وجود داشته و این امر در افکار عمومی نیز تأثیرگذار بوده است. حکمای مسلمان بطرق مختلف درگیر این چالش بوده&zwnj;اند؛ بعضی همچون ملاصدرا، از این چالش آسیب دیده و از این جریان شکوه و گلایه دارند و بعضی دیگر مانند حکیم سبزواری، درصدد رفع این تعارضها و چالشها و ارائۀ راهکار حکمی برای ایجاد سازگاری و قرابت بین علوم بظاهر متناقض هستند. حکیم سبزواری در دورۀ قاجار ـ&zwnj;در مقام حکیمی صدرایی و شارح حکمت متعالیه&zwnj;ـ نوآوری روشی خاص را در تاریخ فلسفه بنیان نهاد. او در یک روش اجتهادی، دو جریان عمدۀ معقول و منقول را با عرفان جمع نمود و میان آنها سازگاری و آشتی برقرار کرد. در<em> اسرارالحکم</em> سبزواری معیت و همراهی فقه و فلسفه و عرفان، بر اساس تأویلات جامع حِکمی و عرفانی از احکام فقهی و توجه به باطن و حقیقت احکام شرعی و صبغۀ عقلی آن قابل مشاهده است. پژوهش حاضر با روشی سندی و تحلیل، درصدد واکاوی مسئلة رابطة فلسفه و فقه است که همواره مسئله&zwnj;یی فکری، اعتقادی و اجتماعی در تاریخ تفکر اسلامی بوده است. نتایج مقاله بشرح ذیل است: 1) احیای حکمت عملی که پس از فارابی از رونق افتاده بود؛ 2) ارائة فقه و مناسک شرعی همراه با تأویلات حکمی و عرفانی بعنوان حکمت عملی؛ 3) همگرایی و تجمیع بین علوم اسلامی، اعم از علوم عقلی و نقلی و ظاهری و باطنی.</p> http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52182