تحلیل فلسفی تأثیر مبانی مدرنیته در اندیشه تربیتی مشروطهخواهان ایران
محورهای موضوعی : ریشهشناسی مکاتب و آراء فلسفی در ادوار قدیم و جدید
علیاصغر جعفری ولنی
1
*
,
فاطمه امینی پویا
2
1 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران
2 - دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
کلید واژه: مشروطه, مدرنیته, اندیشه تربیتی, نهادهای آموزشی مدرن ایران,
چکیده مقاله :
نوشتار حاضر به بررسی تأثیر اندیشههای فلسفی ناشی از مدرنیته بر تحول ساختار آموزش و پرورش در عصر مشروطه میپردازد. فرضیة اصلی پژوهش اینست که آشنایی روشنفکران مشروطهخواه با مبانی عقلگرایی، علمباوری، فردیت و آزادی (که از ارکان مدرنیته بشمار میروند)، موجب بازتعریف هدف و کارکرد آموزش در ایران شد. بر اساس این فرضیه، تغییر نگرش از تعلیم سنتی به تربیت عقلانیـاجتماعی، زمینهساز پیدایش نهادهای آموزشی جدید، مانند دارالفنون و مدارس ملی گردید. روش این تحقیق توصیفیـتحلیلی است و با بهرهگیری از منابع تاریخی، آثار فکری روشنفکران دورة مشروطه و اسناد آموزشی آن دوران، به تحلیل نسبت میان مدرنیته و اندیشة تربیتی ایرانیان میپردازد. در این بررسی، دیدگاه متفکرانی چون ملکمخان و طالبوف در مقام نمایندگان بارز جریان نوسازی فکری واکاوی شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که تأثیر مبانی فلسفی مدرنیته نه صرفاً در عرصة سیاست و قانونخواهی، بلکه در بنیانهای فکری و تربیتی جامعة ایران نیز انکارناپذیر بوده و آموزش بعنوان ابزاری برای خودآگاهی، مسئولیتپذیری و پیشرفت اجتماعی تلقی میشود. ضرورت این پژوهش از آنروست که بازخوانی ریشههای فلسفی تحول آموزشی در ایران، میتواند به درکی عمیقتر از شکلگیری اندیشة تربیتی مدرن و نقد وضعیت کنونی آموزش در کشور کمک کند.
This study investigates the influence of modern philosophical thought on the transformation of Iran’s educational system during the Constitutional Era. The central argument is that Constitutional-era intellectuals, through their engagement with the principles of rationalism, scientism, individualism, and liberty, redefined the aims and functions of education in Iran. This intellectual shift—away from traditional modes of instruction toward rational and social cultivation—prepared the ground for establishing modern institutions such as Dar al-Funun and the first national schools.
Using a descriptive-analytical method, the research draws on historical sources, the writings of Constitutional-era thinkers, and educational documents from the period to examine the relationship between modernity and emerging Iranian educational thought. Special attention is given to figures such as Malkom Khan and Talibov, who played a pivotal role in articulating the intellectual foundations of modernization.
The findings show that the philosophical bases of modernity exerted a profound influence not only on political and legal reforms but also on the conceptual foundations of education in Iran. Education increasingly came to be understood as a means of fostering self-awareness, responsibility, and social progress. Understanding these philosophical roots, the study argues, is essential for interpreting the formation of modern Iranian educational thought and for critically evaluating the current state of education.
آدمیت، فریدون (1363) اندیشههای طالبوف تبریزی، تهران: دماوند.
اصیل، حجتالله (1393) «میرزاملکمخان ناظمالدوله و نظریهپردازی مدرنیته ایرانی»، اندیشههای ایرانی، شمارة 5، تهران: کویر.
دولتزاده، محمد؛ مالئیشهرستانکی، حمیدرضا (1403) «مروری تاریخی بر مدارس و آموزش ابتدایی و نوین در ایران: از ریشههای سنتی تا نظامهای معاصر»، نوزدهمین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی.
زرگرینژاد، غلامحسین (1387) رسائل مشروطیت: مشروطه بروایت موافقان و مخالفان، تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
طالبوف تبریزی، عبدالرحیم (1400) کتاب احمد (بهمراه پندنامه مارکوس و رساله هیئت جدیده)، تهران: علمی و فرهنگی.
طباطبایی، سیدجواد (1372) درآمدی بر تاریخ اندیشه سیاسی ایران، تهران: کویر.
عنایت، حمید (1362) اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، تهران: خوارزمی.
فخرایی، ابراهیم (1353) گیلان در جنبش مشروطیت، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
فراستخواه، مقصود (1373) سرآغاز نواندیشی معاصر (دینی و غیردینی)، تهران: شرکت سهامی انتشار.
قنبری، محمدرضا (1386) «نگاهی به مکتبخانه در ایران»، مجله فرهنگ مردم ایران، شمارة 9، ص140ـ119.
ملکمخان (1400) دفتر تنظیمات (کتابچه غیبی) و چند رساله دیگر، تهران: امید فردا.
نصیری، مهدی (1387) «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتبخانهیى در دوره قاجار و پهلوى اول»، نشریه حوزه، شمارة 150، ص253ـ195.