تطور تاریخی نظریۀ «انحفاظ ماهیت»
محورهای موضوعی : ریشهشناسی مکاتب و آراء فلسفی در ادوار قدیم و جدید
حسین خرسندی امین
1
,
محمدعلی وطن دوست
2
*
,
علیرضا کهنسال
3
1 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 - استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 - دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
کلید واژه: انحفاظ ماهیت, ذاتگرایی, نظریۀ شبح, اعتباریت ماهیت,
چکیده مقاله :
ارائة راهکاری برای پیوند ذهن و عین در علم حصولی، مسئلهیی بسیار مهم، اما دشوار است. حکما و متکلمان مسلمان با واکاوی هستیشناختی صورتهای ذهنی، به بررسی رابطۀ آنها با واقعیتهای خارجی پرداختهاند. با وجود این، آنان در اینباره با ابهامها و پرسشهایی مواجهند. آیا آنان به ذاتگرایی و اینهمانی ماهوی ذهن و عین باور دارند؟ مطالعۀ آثار علمی آنان در این باب نشان از دو دستگی سخنانشان دارد. بخشی از سخنان آنان، مؤید باورشان به اینهمانی ماهوی ذهن و عین (نظریۀ «انحفاظ ماهیت») است، اما بخشی دیگر، این گمان را ایجاد میکند که آنان به نظریۀ شبح باور داشتهاند. از اینرو، بررسی تاریخیـتحلیلی دیدگاه آنها خالی از فایده نخواهد بود. در این نوشتار با بررسی آثار بزرگانی همچون ابنسینا، شیخاشراق، فخر رازی، خواجه نصیرالدین طوسی، میر سیدشریف جرجانی و ملاصدرا، به تتبع نظریۀ «انحفاظ ماهیت» میپردازیم. پس از غور در دیدگاه هر کدام از این بزرگان، باور به نظریۀ شبح در حکمت مشاء را بررسی کردهایم. با آنچه از جستجو در کلمات حکمای پیشین بدست آوردهایم و با نقد آنچه در تأیید باور آنان به نظریۀ شبح، مطرح ساختهایم، از یکسو باورمندی عموم حکما به نظریۀ «انحفاظ ماهیت» روشن میشود و از سوی دیگر، سستی اسناد نظریۀ شبح به حکمایی نظیر بوعلی سینا مشخص میگردد.
Providing a solution for connecting the mind and the external world in acquired knowledge is a very important, yet difficult, problem. Through ontological analyses of mental forms, Muslim philosophers and mutikallimūn, have examined their relationship with external realities. However, they have faced some ambiguities and questions in this regard. It is a question whether they believe in essentialism and the quiddative identity of the mind and external world or not. A study of their scientific works in this area shows a division in their statements. Part of their discourse supports their belief in the quiddative identity of the mind and external world (the theory of “preservation of quiddity”), while another part creates the impression that they believed in the theory of the phantom. Therefore, a historical-analytical study of their views will not be without benefit. In this paper, by examining the works of great figures such as Ibn Sīnā, Shaykh al-Ishrāq, Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Khwājah Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, Mīr Sayyid Sharīf Jurjānī, and Mullā Ṣadrā, the authors trace the theory of “preservation of quiddity.” After delving into the views of each of these great figures, they examine the belief in the theory of the phantom in the Peripatetic philosophy. On the one hand, based on their findings from the words of former philosophers and by criticizing their support of the theory of the phantom, they clarify the philosophers’ general belief in the theory of “preservation of quiddity”. On the other hand, they bring to light the weakness of attributing the theory of the phantom to philosophers such as Avicenna.
آملی، محمدتقی (بیتا) درر الفوائد تعلیقة علی شرح المنظومة للسبزواری، قم: اسماعیلیان.
ابن¬سینا (1376) الإلهیّات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: بوستان کتاب.
ابن¬سینا (1381) الإشارات و التنبیهات، تحقیق مجتبی زارعی، قم: بوستان کتاب.
ابن¬سینا (1404ق) التعلیقات، تحقیق عبدالرحمن بدوی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن¬سینا (1405ق) الشفاء (المنطق)، تحقیق سعید زاید، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
ابن¬سینا (بیتا) رسائل الشیخ الرئیس أبی علی حسینبن عبداللهبن سینا، قم: بیدار.
ایجی، عضدالدین (بیتا) المواقف، در جرجانی، شرح المواقف، قم: الشریف الرضی.
تفتازانی، مسعودبن عمر (1412ق) شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیره، قم: الشریف الرضی.
جرجانی، علیبن محمد (بیتا) شرح المواقف، تصحیح محمد نعسانی حلبی، قم: الشریف الرضی.
حلی، حسینبن یوسف (1413ق) کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
رازی، فخرالدین محمد (1373) شرح عیون الحکمة، تحقیق احمد حجازی سقا، قم: مؤسسة امام صادق (ع).
رازی، فخرالدین محمد (1411ق) المحصّل، تحقیق حسین اتای، عمان: دار الرازی.
رازی، فخرالدین محمد (بیتا) المباحث المشرقیة، قم: بیدار.
سبزواری، ملاهادی (1368) تعلیقات اسفار، در ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم: مصطفوی.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومة، بهمراه تعلیقات حسن حسنزاده آملی، تهران: نشر ناب.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا) بدایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
طوسی، نصیرالدین محمد (1383) أجوبة المسائل النصیریة، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
طوسی، نصیرالدین محمد (1403) شرح الإشارات و التنبیهات (قسم المنطق)، تحقیق حسین خرسندی امین، قم: بوستان کتاب.
طوسی، نصیرالدین محمد (1405ق) تلخیص المحصّل، بیروت: دار الأضواء.
طوسی، نصیرالدین محمد (1407ق) تجرید الاعتقاد، تحقیق محمد جواد حسینی، تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
فارابی، ابونصرمحمد (1970م) کتاب الحروف، بیروت: دار المشرق.
کوثریان، حجت؛ بهشتی، احمد؛ کشفی، عبدالرسول (1389) «بررسی و نقد ادلۀ تحقّق وجود ذهنی در فلسفه اسلامی»، فلسفه و کلام اسلامی، شماره 43، ص138ـ119.
لاهیجی، عبدالرزاق (1425ق) شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام. قم: مؤسسة امام صادق (ع).
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نبویان، سیدمحمدمهدی (1396) جستارهایی در فلسفه اسلامی؛ مشتمل بر آراء اختصاصی آیت الله فیاضی، قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.