تأملی در قاعدۀ «صرف الشىء لایتثنّى و لایتکرّر»
محورهای موضوعی : تحلیلها و یافتههای جدید در حوزه حکمت مشرقی
1 - دانشآموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
کلید واژه: قاعدۀ فلسفی, صرف الشئ, ماهیت, وجود, صرفالوجود,
چکیده مقاله :
قاعدة «صرف الشىء لا یتثنّى و لا یتکرّر» که گاهی نیز از آن با «صرف الشئ لا میز فیه و لا تکرر» یاد میشود، از قواعد فلسفییی است که نخستینبار در نوشتههای شیخ اشراق دیده شده است. مفاد این قاعده چنین است: اگر چیزی از تمام آنچه زائد بر آن است خالص شود و تنها ذات آن بماند، تعدد و تکثر نمیپذیرد. هر چند بنظر حکمای مسلمان، تصور و تصدیق به این قاعده چندان دشوار نیست، اما دقت و تأمل در آن حاکی از اینست که در معنای صرفالوجود ابهاماتی وجود دارد. مراد از «شئ» در «صرف الشئ»، یا ماهیت است یا وجود. اگر ماهیت باشد، ماهیت صرف که همراه آن چیزی نباشد، جز در ذهن نخواهد بود، زیرا کلی طبیعی همراه عوارض است. اما اگر مراد از «شئ»، وجود باشد، ابتدا باید تفسیری دقیق از صرفالوجود ارائه داد و سپس به اثبات قاعده پرداخت، زیرا تفسیر حکما از صرف الوجود، بر این مبناست که واجب، صرف الوجود است و هر آنچه را که حاکی از نقص و محدودیت ممکنات است ـمثل قوه، ماده و ماهیت، صرف الوجود و...ـ ندارد. این در حالیست که بنا بر این تفاسیر، اشکالاتی بر قاعده وارد میشود و قاعده تمام نخواهد بود.
The principle “The pure thing is neither dual or repeated”, sometimes referred to as “The pure thing has no distinction and no repetition,” is a philosophical principle first observed in the writings of Shaykh al-Ishrāq. The purport of this principle is: if something is purified from all that is superfluous to it and only its essence remains, it does not admit multiplicity or repetition. Although, in the view of Muslim philosophers, conceiving and assenting to this rule is not very difficult, careful reflection indicates that there are certain ambiguities in the meaning of “pure existence.” The meaning of “thing” in “pure thing” is either quiddity or existence. If it is quiddity, a pure quiddity that is not accompanied by anything else will only exist in the mind because a natural universal is accompanied by accidents. However, if the meaning of “thing” is existence, then a precise interpretation of pure existence must first be provided, and then the principle must be proven because the philosophers' interpretation of pure existence is based on the premise that the Necessary Being is pure existence and lacks anything that indicates the imperfection and limitation of contingents, such as potency, matter, and quiddity, pure existence, and so on. This is while, according to these interpretations, some objections are raised against the principle and, thus, it is not complete.
آشتیانی، سیدجلالالدین (1376) هستی از نظر فلسفه و عرفان، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
آشتیانی، مهدی (1377) اساس التوحید، تهران: امیرکبیر.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1380) قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابنسینا (1363) المبدأ و المعاد، تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل.
ابنسینا (1376) الإلهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابنسینا (1404ق) التعلیقات، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابنکمونه، سعدبن منصور (1385) أزلیة النفس و معه رسالتان، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
تفتازانی، مسعودبن عمر (1412ق) شرح المقاصد، قم: الشریف الرضی.
حائری یزدی، مهدی (1364) کاوشهای عقل نظری، تهران: حکمت.
حسنزاده آملی، حسن (1378) شرح فارسی الأسفار الأربعة، قم: بوستان کتاب.
حلی، حسنبن یوسف (1337) إیضاح المقاصد، تهران: دانشگاه تهران.
حلی، حسنبن یوسف (1413ق) کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
خفری، محمدبن احمد (1382) تعلیقه بر الهیات شرح تجرید ملاعلی قوشچی، تهران: میراث مکتوب.
خمینی، روحالله (1381) تقریرات فلسفه، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خوانساری، حسینبن محمد (1378) الحاشیة علی الشفاء، قم: کنگره آقاحسین خوانساری.
زنوزی، عبدالله (1381) لمعات الهیه، تهران: مؤسسة حکمت و فلسفه.
سبزواری، ملاهادی (1368) تعلیقات اسفار، در ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم: مصطفوی.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومة (بهمراه تعلیقات حسنزاده آملی)، تهران: نشر ناب.
سبزواری، ملاهادی (1383) أسرار الحکم فی المفتتح و المختتم، قم: مطبوعات دینی.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شهرزوری، محمدبن محمود (1383) الشجرة الإلهیه، تهران: مؤسسة حکمت و فلسفه.
طباطبایی، محمدحسین (1386) نهایة الحکمة، قم: مؤسسة امام خمینی.
طوسی، خواجهنصیرالدین (1407ق) تجرید الإعتقاد، تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
عشاقی اصفهانی، حسین (1382) وعایة الحکمة فی شرح نهایة الحکمة، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
عمادالدوله، بدیعالملکبن امام قلی (1363) المشاعر، تهران: طهوری.
فیاضی، غلامرضا (1387) هستی و چیستی در مکتب صدرایی، تحقیق و نگارش حسینعلی شیدانشید، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
فیاضی، غلامرضا؛ نقوی، رضا (1400) «نقد و بررسی ادلة نفی ماهیت از واجبالوجود»، پژوهشهای مابعدالطبیعی، سال دوم، شمارة 3، ص58ـ35.
لاهیجی، محمدجعفر (1386) شرح المشاعر ملاصدرا، قم: بوستان کتاب.
مصباح یزدی، محمدتقی (1366) آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصطفوی، محمدکاظم (بیتا) الحکمة المتعالیة، قم: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصلح، جواد (1385) إیضاح المقاصد فی حل معضلات کتاب الشواهد، تهران: مؤسسة حکمت و فلسفه.
مطهری، مرتضی (1376) مجموعه آثار، تهران: صدرا.
مظفر، محمدرضا (1414ق) الفلسفة الإسلامیة ، بیروت: دار الصفوة.
معلمی، حسن (1392) «ماهیت: حقیقت یا سراب؟»، آیین حکمت، شمارة 17، ص206ـ189.
ملاصدرا (1360) الشواهد الربوبیة فی مناهج السلوکیة، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ملاصدرا (1368) الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم: مصطفوی.
ملاصدرا (1382) شرح و تعلیقه صدرالمتألهین بر الهیات شفا، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
میرداماد، محمدباقر (1376) تقویم الإیمان و شرحه، تهران: میراث مکتوب.
نراقی، مهدی (1381) اللمعات العرشیة، کرج: عهد.