نسبت قاعدۀ الواحد و نفسالامر عرفانی در توجیه کثرات (رویکردی تاریخی)
محورهای موضوعی : مواجهه اندیشههای فلسفی در درون سنت اسلامی
مصطفی رمضانی
1
*
,
مهدی صفائی اصل
2
1 - دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
2 - استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
کلید واژه: قاعدۀ الواحد, نفسالامر عرفانی, ملاصدرا, حکمت متعالیه,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر به بررسی رابطۀ تکمیلی میان «قاعدۀ الواحد» و «نفسالامر عرفانی» در توجیه مسئلۀ کثرات در چارچوب حکمت متعالیه میپردازد. چگونگی صدور موجودات متکثر از مبدأ واحد و بسیط، مسئلهیی مهم در فلسفه و کلام است که با پذیرش قاعدۀ الواحد تشدید میشود. اگرچه قاعدۀ الواحد و مسئلۀ کثرات پیشینهیی دیرینه در مکاتب مشّائی و اشراقی دارد؛ نوآوری این مقاله در بررسی نسبتسنجی میان تفسیر صدرایی این قاعده با مفهوم «نفسالامر عرفانی» بعنوان علت تکثر است؛ حوزهیی که پیش از این کمتر بدان پرداخته شده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که در تقریر صدرایی، قاعدۀ الواحد در «وجود منبسط» (یا وجود مطلق) متعین میشود که صادر اول بوده و بسیط است. اما کثرات در مرتبۀ نازلتر ـیعنی «وجود مقید»ـ پدید میآیند. در این حالت، نقش محوری را «نفسالامر» برعهده دارد که همان «اعیان ثابته» یا حقایق پیشینی موجودات در علم الهی است. اعیان ثابته هرچند وجود خارجی ندارند، اما دارای هویتهای متعین و متمایزند. با تعلق «وجود منبسط» به نفسالامرهای متکثر، هر یک از آنها بصورت موجودی متعین و متمایز در عالم خارج ظهور مییابند. درنتیجه، توجیه کثرات مستلزم دو رکن است: 1) قاعدۀ الواحد که نحوه صدور وجود از مبدأ را توضیح میدهد، 2) نفسالامر عرفانی که علت جهتدار شدن و تکثیر این وجود واحد را تبیین میکند. تحقیق پیش رو با روش توصیفیـتحلیلی و با استناد به منابع دست اول کتابخانهیی فلسفی و عرفانی، درصدد اثبات این است که دو آموزۀ نفسالامر و قاعدۀ الواحد نهتنها تعارض ندارند، بلکه مکمل یکدیگرند؛ بگونهیی که حذف هر یک، نظام صدور و تشأن را از تبیین متقن و بینقص، دور میسازد.
The present study examines the complementary relationship between the “Rule of the One” and the “gnostic nafs al-amr” in justifying the problem of multiple beings within the framework of Transcendent Philosophy. The quality of the emanation of multiple existents from a single and simple origin is an important problem in philosophy and kalam; one that becomes more acute with the acceptance of the Rule of the One. Although the Rule of the One and the problem of multiplicity have a long history in the Peripatetic and Illuminationist schools, the innovation of this paper lies in examining the relationship between the Ṣadrian interpretation of this principle and the concept of the “gnostic nafs al-amr” as the cause of multiple beings; an area that has received comparatively little attention. The findings of the study indicate that, in the Ṣadrian formulation, the Rule of the One is actualized in “distributed existence” (al-wujūd al-munbasiṭ) or absolute existence, which is the First Emanant and is simple. Multiplicity, however, emerges at a lower level, namely, “confined existence” (al-wujūd al-muqayyad). At this level, the nafs al-amr plays the central role, which is identified with the same “immutable entities” (al-aʻyān al-thābita) or the a priori truths of existents in divine knowledge. Although immutable entities do not possess external existence, they have determinate and distinct identities. When “distributed existence” is related to multiple nafs al-amrs, each of them manifests in the external world as a determinate and distinct existent. Consequently, explaining multiplicity requires two components: (1) the Rule of the One, which explains how existence emanates from the Origin, and (2) the gnostic nafs al-amr, which explains the direction and multiplication of this single existence. Using a descriptive-analytical method and drawing upon primary philosophical and gnostic sources, the present study seeks to demonstrate that the two doctrines of the nafs al-amr and the Rule of the One are not only non-contradictory but also complementary, such that the elimination of either would deprive the system of emanation and tasha’un (ontological manifestation) of a rigorous and comprehensive explanation.
ابنسینا، حسینبن عبدالله (1440) الاشارات و التنبهیات، قم: بلاغت.
ابنعربی، محیالدین (1946م) فصوص الحکم، قاهره: دار إحياء الكتب العربيه.
ابنعربی، محیالدین (بیتا) الفتوحات المکّیة، بیروت: دار الصادر.
اردستانی، محمدعلی (1391) نفسالامر در فلسفه اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
جامی، عبدالرحمن (1370) نقد النصوص فى شرح نقش الفصوص، تهران: وزارت ارشاد اسلامى.
جوادی آملی، عبدالله (1399) عقلانیت شهود، قم: اسراء.
خوارزمی، تاجالدین حسین (1379) شرح فصوص الحكم، قم: بوستان کتاب.
رمضانی، حسن (1400) عرفان در آیینه قرآن و روایات، قم: پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
عبودیت، عبدالرسول (1400) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج1، قم: سمت.
قونوی، صدرالدین (1371) النصوص، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
قونوی، صدرالدین (1416ق) المراسلات بین صدرالدین القونوی و نصیرالدین طوسی، اشتوتگارت: دار النشر فرانز شتاينر.
قیصری، داودبن محمود (1375) شرح فصوص الحکم، تهران: علمی و فرهنگی.
قیصری، داودبن محمود (1381) رسائل قیصری، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا (1380) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج2، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، (1382) الشواهد الرّبوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح و تحقیق مصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
میرداماد، محمدباقر (1381) مصنفات میرداماد، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.