حوزه فلسفی سبزوار، مکتب یا مدرسه؟
محورهای موضوعی : Comparison of philosophical thoughts within the Islamic traditionمحمدمهدی کمالی 1 * , محمدهادی کمالی 2
1 - استادیار پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران
2 - دانشآموخته دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
کلید واژه: حوزة فلسفی سبزوار, مکتب فلسفی, مدرسة فلسفی, حاج ملاهادی سبزواری, حکمت متعالیه,
چکیده مقاله :
حوزة فلسفی سبزوار، که توسط حاج ملاهادی سبزواری در قرن سیزدهم قمری تأسیس گردید، یکی از مهمترین مراکز فلسفی ایران در قرون متأخر بشمار میرود. اما در اینباره پرسشی جدی مطرح است و آن اینکه آیا میتوان این حوزه را بعنوان یک مکتب فلسفی مستقل شناخت، یا باید آن را در زمره مدارس فلسفی جای داد؟ پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی، به واکاوی شاخصههای تفکیک مکتب فلسفی از مدرسة فلسفی پرداخته و جایگاه حوزة سبزوار را در این چارچوب بررسی میکند. در این تحلیل، معیارهایی همچون نوآوری مفهومی، انسجام نظری، پایداری فراتر از زمان و مکان، و قابلیت جریانسازی، بعنوان شاخصههای مکتب فلسفی مورد مداقه قرار گرفته و در مقابل، وابستگی به مکان و اشخاص، محدودیت زمانی، و تمرکز بر آموزش، بعنوان ویژگیهای مدارس فلسفی معرفی شده است. نتایج نشان میدهد که حوزة فلسفی سبزوار، با وجود دستاوردهای علمی ارزشمند و تربیت شاگردان برجسته، بیشتر ادامه و گسترش حکمت متعالیه صدرالمتألهین بوده و فاقد نوآوریهای بنیادین و استقلال نظری لازم برای شکلگیری یک مکتب فلسفی مستقل است. اما بیشک میتوان آن را یک مدرسه فلسفی پر شور و پر رونق دانست که علاوه بر تبیین و تحکیم حکمت متعالیه، در ترویج و انتقال آن به دیگر مراکز فلسفی، سهمی بسزا داشته است.
The philosophical seminary of Sabzevar, founded by Ḥājj Mullā Hādī Sabzevārī in the 13th century AH, is considered one of the most important philosophical centers in Iran in recent centuries. However, a serious question arises in this regard: Can this center be recognized as an independent philosophical school, or should it be classified as a philosophical educational center (madrasa)? The present study, following an analytical approach, examines the distinguishing characteristics of a philosophical school from a philosophical center and investigates the position of the Sabzevar seminary within this framework. In this analysis, certain criteria such as conceptual innovation, theoretical coherence, sustainability beyond time and place, and the ability to create a movement are considered as characteristics of a philosophical school, while dependence on place and individuals, temporal limitations, and focus on education are introduced as features of a philosophical academy or center. The results show that the philosophical seminary of Sabzevar, despite its valuable scientific achievements and the training of prominent students, was more of a continuation and expansion of Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy and lacked the fundamental innovations and theoretical independence necessary to form an independent philosophical school. However, it can undoubtedly be considered a vibrant and flourishing philosophical center that, in addition to explaining and strengthening Transcendent Philosophy, played a significant role in promoting and transmitting it to other philosophical centers.
آشتیانی، سیدجلالالدین (1372) «شخصیت حکیم عارف «اسرار»، کیهان فرهنگی، شمارة 96، ص11ـ5.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1430) طبقات أعلام الشیعة، بیروت: دار إحياء التراث العربي.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1391) «مصاحبه در خصوص مکتب فلسفی تهران و حکمای اربعه»، هفته¬نامه پنجره اندیشه، شمارة 161.
اسراری، ولیالله (1332) شرح زندگانى يگانه فيلسوف شهير شرق، مرحوم صدرالمتألهين حاج ملاهادى أسرار سبزوارى اعلى اللّه مقامه، سبزوار: بيهق.
امین، سیدحسن (1387) «فاضل هاشمی، استاد فلسفه از زبان امین و شریعتی»، مجله حافظ، شمارة 58، ص20ـ19.
براون، ادوارد گرانویل (1381) یکسال در میان ایرانیان، ترجمة مانی صالحی علامه، تهران: ماهریز.
حجت هاشمی، ابومعین حمیدالدین (1371) مرآة الحجة، شرح حال حجت هاشمی و اساتید، مشهد: حاذق.
خدری، غلامحسین (1401) «تأملی در مکتب فلسفی سبزوار و تبیین برخی ابتکارات آن»، فلسفه و کلام اسلامی، دورۀ 55، شمارۀ 2، ص304ـ282. (DOI): 10.22059/jitp.2022.340500.523339
دهخدا، علیاکبر (1373) لغت¬نامه، تهران: روزنه.
رضانژاد (نوشین)، غلامحسین (1371) حکیم سبزواری، زندگیـ آثارـ فلسفه، تهران: سنائی.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومة، تصحیح و تعلیق حسن حسن¬زاده آملی، تهران: نشر ناب.
سبزواری، ملاهادی (1376) رسائل حكيم سبزوارى، تصحیح سیدجلالالدین آشتیانی، تهران: اسوه.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1392) حکمة الاشراق، بهمراه شرح قطبالدین شیرازی، تصحیح نجفعلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدوقیسها، منوچهر (1383) «چند گفتگو بین حکیم سبزواری و صدرالمتألهین»، زندگی¬نامه و خدمات علمی و فرهنگی حاج ملاهادی سبزواری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ضیائیفر، سعید (1385) پیش درآمدی بر مکتب شناسی فقهی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ضیائیفر، سعید (1386) «درنگی در اصطلاح مکتب فقهی»، فقه، شمارة 53، ص175ـ165.
عباسی، حسین؛ یزدانپناه، سیدیدالله (1402) «مختصات روششناسی حکمت متعالیه»، تاریخ فلسفه اسلامی، شمارۀ 6، ص115ـ95. (DOI): 10.22034/HPI.2023.179885
کربن، هانری (1373) تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمة جواد طباطبایی، تهران: کویر.
کمالی، محمدمهدی؛ موسوی بایگی، سیدمحمد؛ کمالی، محمدهادی (1396) «لوازم معنایی اصالت وجود و نقش آن در تمایز اندیشه¬های میرداماد و ملاصدرا»، پژوهشهای هستیشناختی، شمارة 11، ص84ـ63. (DOR): 20.1001.1.23453761.1396.6.11.4.6
گوبينو، کنت دو (بیتا) مذاهب و فلسفه در آسيای وسطی، بیجا.
گرجی، ابوالقاسم (1385) «مصاحبه با دکتر ابوالقاسم گرجی»، جایگاهشناسی علم اصول، بکوشش سید حمیدرضا حسنی و مهدی علیپور، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه.
محقق داماد، سیدمصطفی (1396) «مکتب فلسفی طهران»، مجموعه پیشنشستهای همایش ملی حکیم طهران، قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.
مرسلوند، حسن (1376) زندگينامه رجال و مشاهير ايران، تهران: الهام.
معلم حبیبآبادی، میزرا محمدعلی (1362) مکارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، اصفهان: كمال.
معین، محمد (1386) فرهنگ فارسی، تهران: آدنا، کتاب راه نو.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ميرداماد، محمدباقر (1381) مصنفات ميرداماد، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نصر، سیدحسین (1389) سنت عقلانی اسلامی در ایران، ترجمة سعید دهقانی، تهران: قصیده.
نصر، سیدحسین (1391) «گفتگو دربارة بررسی جایگاه مکتب تهران و حکمای اربعه»، هفته¬نامه پنجره اندیشه، شمارۀ 161.