مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری تاریخ فلسفه 2008-9589 16 4 2026 9 19 Methodological Transformation of the Esoteric Exegetical Approach from Mullā Ṣadrā to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī تحول روش‌شناختی رویکرد تأویلی از ملاصدرا تا علامه طباطبایی 55 82 fa سیدمحمدحسین میردامادی دانشگاه اصفهان 2025 12 13 The present paper, while examining the historical development of ta’wīli (esoteric exegesis) thought, investigates the evolution or methodological transformation of esoteric exegetical approach during the period extending from Mullā Ṣadrā and his most important students to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī. The central question here is how ta’wīl, as a method of understanding, developed from Ṣadrā to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī, and what implications this transition has for the formation of a method equivalent to a theory of textual understanding within the Islamic tradition. This study was conducted utilizing an analytical-comparative method and library-based sources. First, the foundations of ta’wīl in Mullā Ṣadrā’s system are examined; next, the role of Fayḍ Kāshānī in connecting ontological ta’wīl with religious language and the contribution of Lāhījī to explaining the rationality of the method of ta’wīl are analyzed; finally, the model of ta’wīl in the philosophy of ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī is examined on the basis of the logic of “the Qurʾān by the Qurʾān” and its linguistic foundations. The findings indicate that, from Mullā Ṣadrā to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī, ta’wīl underwent a transition from the course of being to the course of meaning; in other words, ta’wīl developed from the intuitive experience of being and its rational explication into the rational-semantic process of understanding texts within the Islamic tradition, particularly the text of the Qur’ān. This transformation does not constitute a rupture with the Transcendent Philosophy but, rather, its extension into the domains of knowledge and language, thereby providing the basis for the formation of a “theory of textual understanding in the Islamic tradition” as a logic of understanding religion. One of the most significant findings of the study is its potential to inspire the development of the humanities in accordance with Iran’s cultural environment. This paper constitutes a continuation of the author’s previous study, entitled “A Study of the Methodological Development of Interpretive Philosophy in Islam from al-Kindī to Mīr Dāmād,” which was previously published in the scholarly journal History of Philosophy. نوشتار حاضر ضمن بررسی سیر تاریخی تفکر تأویلی، تکامل یا تغییر روش رویکرد تأویلی را در بازۀ زمانی میان ملاصدرا و مهمترین شاگردانش تا علامه طباطبایی، واکاوی میکند. مسئلۀ محوری مقاله این است که چگونه تأویل، بمثابه روش فهم، از صدرالمتألهین تاعلامه تحول یافته و این گذار چه دلالتهایی برای تکوین روشی معادل نظریه فهم متن در سنت اسلامی دارد. پژوهش بر پایۀ روش تحلیلی&zwnj;ـ&zwnj;تطبیقی و بر اساس منابع کتابخانه&zwnj;یی سامان یافته است. در مرحلۀ نخست، مبانی تأویل در نظام ملاصدرا واکاوی شده؛ سپس، نقش فیض کاشانی در پیوند تأویل وجودی با زبان دینی و سهم لاهیجی در تبیین عقلانیت روش تأویل تحلیل شده و در گام پایانی، الگوی تأویل در اندیشة علامه طباطبایی بر پایة منطق «قرآن به قرآن» و مبانی زبان&zwnj;شناختی آن مورد بررسی قرار گرفته است. یافته&zwnj;های تحقیق نشان میدهد که از ملاصدرا تا علامه طباطبایی، تأویل مسیر گذار از سیر هستی به سیر معنا را طی کرده است؛ ببیان دیگر، مسیر تأویل از تجربۀ شهودی وجود و تبیین عقلی آن، به فرایند عقلی&zwnj;ـ&zwnj;معناییِ فهم متن در سنت اسلامی، بویژه متن قرآن کریم، منجر شده است. این تحول، نه گسست از حکمت متعالیه، بلکه امتداد آن در حوزة معرفت و زبان است و زمینۀ تکوین «نظریۀ فهم متن در سنت اسلامی» در جایگاه منطق فهم دین را فراهم می&zwnj;آورد. از مهمترین یافته&zwnj;های پژوهش، الهام&zwnj;بخشی آن برای تکوین علوم انسانی متناسب با بوم&zwnj;زیست فرهنگی ایران است. این پژوهش ادامۀ پژوهش نویسنده با عنوان «تطور روشی تفکر تأویلی در اسلام از کندی تا میرداماد» بشمار میرود که پیشتر در فصلنامة علمی تاریخ فلسفه منتشر شده است.

http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52443