مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891432024422يادداشت سردبيريادداشت سردبير34faحسینکلباسی اشتریاستاد گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران2024429در میان منابع و مصادر مربوط به تاریخ فلسفه، عنوان عقیده/عقایدنگاری (معادل doxography) شامل آثاری است با موضوع گزارش آراء و انظار فیلسوفان، طبقهبندی و احیاناً، قرار دادن آنها ذیل مکتب و مشربی خاص. از نخستین آثاری که عموماً در این زمینه بدان اشاره و استناد میکنند، کتاب حیات فیلسوفان نامدار، متعلق به دیوگنس لائرتیوس (سدۀ سوم میلادی) است که ترجمۀ احوال و آراء حدود 50 تن از فیلسوفان و خردمندان قدیم یونان تا زمان حیات مؤلف، را گزارش میکند. همچنین است کتابی با همین عنوان، اثر پلوتارک/ بلوتارخوس (سدۀ اول و دوم میلادی) در احوال سرداران و فرمانروایان و برخی خردمندان باستان؛ از قضا، برگردان هر دو اثر به زبان فارسی نیز انجام شده است. اثر اخیر از این امتیاز برخوردار است که از گزارش احوال ناموران، نتیجهیی اخلاقی در راستای اصلاح امور مردمان قصد شده است. اگرچه قبل از این دو نیز میتوان نوعی از این سنخ گزارشها را در لابلای متون فیلسوفان باستان مشاهده کرد، اما توافق بر این مطلب وجود دارد که مقدم بر آنها، دستکم نگارش کتابی با این منظور نمیشناسیم. اکنون دربارۀ مبادی و روشها و مقاصد این آثار تحقیقاتی صورت گرفته و میگیرد که بویژه در جهت فهم و مقایسۀ روشها و مقاصد آنها با دورۀ جدید و معاصر بسیار مفید است. کافی است توجه کنیم که امروزه هیچ تاریخ فلسفهیی بقصد تعلیمات اخلاقی و بهبود و تحول در مناسبات اجتماعی و سیاسی مردمان، نوشته نمیشود. کتابهایی که از زمان افلاطون به اینسو، با نگاه اتوپیایی و برپاساختن مدینۀ آرمانی نگاشته شده، با زوال اندیشۀ اتوپی فروکش کرد و بیان چارچوب و گزارش چگونگی و تحول آنها نیز در سیر و تطور اندیشههای فلسفی کمرنگ شد.
قرینۀ این سنخ از منابع در دورۀ اسلامی، بغیر از آثار طبقۀ رجال و تراجم، مجموعهیی است که میتوان آنها را تحت عنوان فرقهنگاری قرار داد. آثاری مانند الفرق بین الفرق بغدادی، مقالات الاسلامیین اشعری و الملل و النحل شهرستانی از اینگونهاند که با چارچوبی قبلی، به تفکیک و طبقهبندی مذاهب و جریانهای عمدتاً کلامی و اعتقادی پرداختهاند و بطور مسلم، با مبادی نظری و روشی و مقاصد آثار عقایدنگار متفاوتند.
پرسشی که در قالب یکی از آثار منتشره جدید به زبان انگلیسی مطرح شده و با ذکر نمونههایی خاص به بررسی موضوع پرداخته، اینست که آیا در آثار کسانی مانند ابنسینا و ابنطفیل و عبدالکریم شهرستانی، میتوان به صورتی از ادبیات عقایدنگارانه دست یافت و آثار آنها را در ردیف چنین منابعی دانست یا نه؟ بررسی و دست یافتن به پاسخی مستند و متقن در این زمینه، از این حیث اهمیت دارد که از طریق تطبیق و مقایسۀ روشها و ساختار این منابع، به نحوۀ تلقی مؤلفان آنها از چگونگی سیر و تحول آراء و بطورکلی؛ نحوۀ فهم تاریخی آنان میتوان پی برد و باز، از رهگذر نتایج اخیر، به دریافت طیفی از دغدغهها و پرسشهای انسان معاصر نایل آمد.
در میان منابع و مصادر مربوط به تاریخ فلسفه، عنوان عقیده/عقایدنگاری (معادل doxography) شامل آثاری است با موضوع گزارش آراء و انظار فیلسوفان، طبقهبندی و احیاناً، قرار دادن آنها ذیل مکتب و مشربی خاص. از نخستین آثاری که عموماً در این زمینه بدان اشاره و استناد میکنند، کتاب حیات فیلسوفان نامدار، متعلق به دیوگنس لائرتیوس (سدۀ سوم میلادی) است که ترجمۀ احوال و آراء حدود 50 تن از فیلسوفان و خردمندان قدیم یونان تا زمان حیات مؤلف، را گزارش میکند. همچنین است کتابی با همین عنوان، اثر پلوتارک/ بلوتارخوس (سدۀ اول و دوم میلادی) در احوال سرداران و فرمانروایان و برخی خردمندان باستان؛ از قضا، برگردان هر دو اثر به زبان فارسی نیز انجام شده است. اثر اخیر از این امتیاز برخوردار است که از گزارش احوال ناموران، نتیجهیی اخلاقی در راستای اصلاح امور مردمان قصد شده است. اگرچه قبل از این دو نیز میتوان نوعی از این سنخ گزارشها را در لابلای متون فیلسوفان باستان مشاهده کرد، اما توافق بر این مطلب وجود دارد که مقدم بر آنها، دستکم نگارش کتابی با این منظور نمیشناسیم. اکنون دربارۀ مبادی و روشها و مقاصد این آثار تحقیقاتی صورت گرفته و میگیرد که بویژه در جهت فهم و مقایسۀ روشها و مقاصد آنها با دورۀ جدید و معاصر بسیار مفید است. کافی است توجه کنیم که امروزه هیچ تاریخ فلسفهیی بقصد تعلیمات اخلاقی و بهبود و تحول در مناسبات اجتماعی و سیاسی مردمان، نوشته نمیشود. کتابهایی که از زمان افلاطون به اینسو، با نگاه اتوپیایی و برپاساختن مدینۀ آرمانی نگاشته شده، با زوال اندیشۀ اتوپی فروکش کرد و بیان چارچوب و گزارش چگونگی و تحول آنها نیز در سیر و تطور اندیشههای فلسفی کمرنگ شد.
قرینۀ این سنخ از منابع در دورۀ اسلامی، بغیر از آثار طبقۀ رجال و تراجم، مجموعهیی است که میتوان آنها را تحت عنوان فرقهنگاری قرار داد. آثاری مانند الفرق بین الفرق بغدادی، مقالات الاسلامیین اشعری و الملل و النحل شهرستانی از اینگونهاند که با چارچوبی قبلی، به تفکیک و طبقهبندی مذاهب و جریانهای عمدتاً کلامی و اعتقادی پرداختهاند و بطور مسلم، با مبادی نظری و روشی و مقاصد آثار عقایدنگار متفاوتند.
پرسشی که در قالب یکی از آثار منتشره جدید به زبان انگلیسی مطرح شده و با ذکر نمونههایی خاص به بررسی موضوع پرداخته، اینست که آیا در آثار کسانی مانند ابنسینا و ابنطفیل و عبدالکریم شهرستانی، میتوان به صورتی از ادبیات عقایدنگارانه دست یافت و آثار آنها را در ردیف چنین منابعی دانست یا نه؟ بررسی و دست یافتن به پاسخی مستند و متقن در این زمینه، از این حیث اهمیت دارد که از طریق تطبیق و مقایسۀ روشها و ساختار این منابع، به نحوۀ تلقی مؤلفان آنها از چگونگی سیر و تحول آراء و بطورکلی؛ نحوۀ فهم تاریخی آنان میتوان پی برد و باز، از رهگذر نتایج اخیر، به دریافت طیفی از دغدغهها و پرسشهای انسان معاصر نایل آمد.
http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/46538مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891432024422A Study of Comparative History of Philosophy: With an Emphasis on Friedrich Schlegel’s View بررسی تاریخ تطبیقی فلسفه با تأکید بر دیدگاه فردریش اشلگل520fa رضاگندمی نصرآبادیدانشیار گروه فلسفه، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، قم، ایران000000016297652520231220One of the approaches in comparative philosophy is comparison based on the classification of philosophical systems, which dates back to Aristotle’s time. In the first decade of the 19th century, Gérando and Schlegel introduced this kind of comparative philosophy with a focus on the typology of philosophical systems and their comparative analysis under the title of comparative history of philosophy. Typology allows thinkers to free themselves from the limitations of a specific philosophical system and grants them the opportunity to evaluate the contributions of various philosophers. The comparative history of philosophy is based on the principle that, in order to determine the place and share of each philosopher in the history of philosophy, one cannot judge them based on their valid and correct arguments. Rather, their contributions in the history of philosophy must be compared with the contributions and roles of other philosophers in various periods and philosophical schools and traditions. Therefore, the purpose of the comparative history of philosophy is not to provide a chronological list of different philosophical systems; rather, it aims to review all earlier schools of philosophy and explain the relationships among them. Accordingly, the quality of the emergence of a philosophical system from the core of another one and its extension and annihilation are investigated in a process of comparative analysis. Instead of relying on earlier principles, the comparative history of philosophy considers the outcomes and practical effects of various philosophies in the realms of science, art, and government as the basis for evaluation. In this paper, while exploring Schlegel’s intercultural approach to the comparative history of philosophy, its similarities to and differences from comparative philosophy in its new sense (Paul Masson-Oursel’s view) and the comparative history of world philosophy (with an emphasis on Sharfstein’s A Comparative History of World Philosophy) will be examined. یکی از رویکردها در فلسفة تطبیقی، مقایسۀ مبتنی بر طبقهبندی نظامهای فلسفی است که پیشینۀ آن به ارسطو میرسد. در دهۀ نخست سدۀ نوزدهم، ژراندو و اشلگل این قسم از فلسفة تطبیقی را با تمرکز بر گونهشناسی نظامهای فلسفی و تحلیل تطبیقی آنها، با عنوان تاریخ تطبیقی فلسفه، مطرح کردند. گونهشناسی زمینۀ رهایی اندیشمند از محدودیتهای یک نظام فلسفی را فراهم میسازد و او را در موقعیت ارزیابی مشارکتهای مختلف فیلسوفان دیگر قرار میدهد. تاریخ تطبیقی فلسفه بر این اصل استوار است که برای تعیین جایگاه و سهم یک فیلسوف در تاریخ فلسفه، نباید استدلالهای معتبر و درست او مبنای داوری قرار داد، بلکه باید مشارکت وی در تاریخ فلسفه با مشارکت و نقش فیلسوفان دورهها و سنتهای فلسفی مختلف مقایسه گردد. بنابرین، هدف تاریخ تطبیقی فلسفه، برشمردن نظامهای فلسفی بترتیب تاریخی نیست، بلکه مقصود نقد همۀ فلسفههای پیشین و بیان رابطۀ آنها با یکدیگر است. بر این اساس، چگونگی پیدایش یک نظام فلسفی از دل یک گونۀ دیگر و بسط و زوال آن، در تحلیل تطبیقی مورد توجه قرار میگیرد. تاریخ تطبیقی فلسفه بجای تکیه بر اصول پیشینی، پیامدها و تأثیرات عملی فلسفههای مختلف در قلمرو علم، هنر و حکومت را مبنای ارزیابی قرار میدهد. در این مقاله، ضمن بررسی رویکرد میانفرهنگی فردریش اشلگل به تاریخ تطبیقی فلسفه، شباهتهـا و تفاوتهـای آن با فلسفـة تطبیقـی بمعنای جدیـد کلمـه (دیـدگاه ماسونـاورسل) و تاریخ تطبیقی فلسفۀ جهان (با تمرکز بر کتابی با همین عنوان از شارفشتاین) بررسی خواهد شد. http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/45116مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891432024422Historical Roots of the Doctrine of the Trans-Substantial Motion ریشه¬های تاریخی نظریة حرکت جوهری2140faمنصور ايمانپوردانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران00000001542420382024126Undoubtedly, the interpretation of the truth of the world of nature is one of the basic discussions in philosophia prima and has always been debated since the rise of philosophy and gnosis. Based on the doctrine of trans-substantial motion, Mullā Ṣadrā has equated the whole world of nature with motion and becoming and confirmed its essential motion towards the world of stability. However, the question is whether this theory is a completely innovative one, or it has a historical background. Following a descriptive-analytic approach, the present paper demonstrates that this problem is not unprecedented, and some philosophers in ancient Greece believed in the motion of all existents in the world of nature. In the Islamic world, some philosophers only believed in motion in the realm of accidents and tried to reject the theory of the trans-substantial motion based on some discussions and arguments. However, some others view the world from a different angle and, following a gnostic view and through resorting to intuitive experiences, considered the whole beings to be capable of renewal. Based on this available treasure of knowledge and under its influence, Mullā Ṣadrā revised and reintroduced the doctrine of the trans-substantial motion in conformity with his own ontological philosophy. Next, by proving it and placing it at the foundation of several philosophical problems, he presented a new theory following a macro-approach, based on which he divided being into two fixed and changing parts. Then, relying on this division, he arrived at certain conclusions regarding some general affairs and theological problems. بدون شک، تفسیر واقعیت عالم طبیعت، یکی از مباحث اساسی فلسفة اولی محسوب میشود و از آغاز پیدایش فلسفه و عرفان، همیشه مورد بحث بوده ¬است. ملاصدرا بر اساس نظریة حرکت جوهری، کل عالم طبیعت را مساوی با حرکت و صیرورت دانسته و به حرکت ذاتی آن، بسمت عالم ثبات، رأی داده است. اکنون پرسش اینست که آیا این نظریه، نظریهیی بکلی ابتکاری است، یا مسبوق به سوابق تاریخی است؟ نوشتار پیش رو، با رویکرد توصیفیـتحلیلی، نشان میدهد که این مسئله مسبوق به سابقه بوده و در یونان باستان، برخی فیلسوفان به حرکت تمام موجودات عالم طبیعت باور داشتهاند؛ در عالم اسلامی نیز برخی فیلسوفان، تنها به حرکت در حوزۀ اعراض اعتقاد داشته و با انواع مناقشات و استدلالها، به رد نظریۀ حرکت جوهری پرداختهاند، اما دستهیی دیگر، از منظری متفاوت به عالم نگریستهاند و با نگاه عرفانی و با استناد به تجارب شهودی، کل کائنات را متجدد دانستهاند. ملاصدرا بر پایۀ این زمینه و گنج آماده، و تأثیرپذیری از آن، حرکت جوهری را متناسب با فلسفۀ وجودی خود، مطرح و بازنگری کرده و با اثبات آن و مبنا قرار دادنش برای بسیاری از مسائل فلسفی، طرحی دیگر درانداخت و بر آن اساس، هستی را در نگاهی کلان، به دو بخش ثابت و متغیر تقسیم نمود و بدنبال آن، نتایجی را در امور عامه و خداشناسی استنتاج کرد.http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/45599مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891432024422A Critique of East-Oriented and West-Oriented Readings of Suhrawardī’s Illuminationist Philosophy نقد خوانشهای شرقمحور و غربمحور از حکمت اشراق سهروردی4160faعلیباباییدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران20231025Suhrawardī’s Illuminationist Philosophy has attracted the attention of both Muslim and Western researchers from different aspects. During the contemporary period, several people and groups have tried to interpret the relationship between Illuminationist Philosophy and earlier philosophical schools. For instance, two Western researchers, Henry Corbin and John Walbridge, have conducted a number of influential studies in this regard. Through resorting to certain terms, including the “Pythagorean Leavon” and “Khusrawānῑ Leavon”, which Suhrawardī used in his works and following an Orientalist approach, Corbin explains that Suhrawardī’s purpose in developing Illuminationist philosophy is the revival of ancient Iranian philosophy. However, Corbin is not alone in deriving this conclusion; most of the thinkers who have written on Khusrawānῑ wisdom or dealt with Suhrawardī’s philosophy have adopted the same approach. On the other hand, John Walbridge believes that Suhrawardī’s purpose is to revive the pre-Aristotelean or Pythagorean-Platonic philosophy. Walbridge’s efforts in introducing his interpretation leads to some problems that are far from reality and, in a sense, a kind of deviation in interpreting Suhrawardī’s approach. This is the case while a study of the theorems of Illuminationist philosophy, particularly the attention to the meaning of “perennial leaven”, demonstrates that Suhrawardī’s main goal was to develop a new school of philosophy originated in perennial leaven. He believed that all true schools of philosophy are rooted in perennial leaven and maintained that he received the sparkle of this philosophy on a marvelous day directly from the Holy Master of Miracles. There were also some others in Greece, ancient Iran, and some other civilizations who benefitted from this leaven. Here, perennity does refer to the beginning of history. Rather, it refers to an affair beyond time that encompasses all linear historical times. In the same vein, being inspired by perennial leaven does not mean being influenced by history. Therefore, neither the East-oriented nor the West-oriented reading of Suhrawardī’s Illuminationist philosophy is correct.حکمت اشراق سهروردی از وجوه مختلف برای محققان، اعم از مسلمان و غربی، جالب توجه بوده است. در دورۀ معاصر نیز افراد و گروههای بسیاری درصدد تفسیر نسبت حکمت اشراق با حکمتهای پیشین برآمده¬اند. تنها بعنوان نمونه، میتوان دو تن از محققان غربی را نام برد که تحقیقاتی تأثیرگذار در اینباره انجام داده¬اند؛ هانری کربن و جان¬ والبریج. هانری کربن با تمسک به تعبیرهای «خمیرۀ فیثاغوری» و «خمیرۀ خسروانی» که سهروردی در آثارش بکار برده، با رویکردی شرق¬محور، هدف وی از پرداختن به حکمت اشراق را احیای حکمت ایران باستان دانسته است؛ البته کربن در این میانه تنها نیست؛ اکثر کسانی که دربارۀ حکمت خسروانی مطلبی نوشته و با سهروردی نسبتی بربسته¬اند، همین رویکرد را دنبال کردهاند. در سوی دیگر، جان¬ والبریج، هدف سهروردی را احیای حکمت پیشاارسطویی یا فیثاغوریـافلاطونی میداند. تلاش والبریج در مقدمه¬چینی برای تفسیر خود، به طرح مسائلی می¬انجامد که بدور از واقعیت، و بنوعی انحراف در تفسیر دیدگاه شیخ اشراق است. این در حالی است که بررسی آموزه¬های حکمت اشراق، بویژه توجه به معنای «خمیرۀ ازلی» و دیگر آموزه¬های اشراقی، نشان میدهد که کار شیخ اشراق تأسیس حکمتی جدید بوده که منبع دریافت آن، خمیرۀ ازلی است. سهروردی همۀ حکمتهای راستین را منبعث از خمیرۀ ازلی میداند و معتقد است بارقهیی از این حکمت را در روزی شگفت، خودش بیواسطه، از نافث قدسی دریافت کرده است؛ در عین حال، در یونان و ایران باستان و تمدنهای دیگر، نیز کسانی بوده¬اند که از این خمیره بهره¬مند شده¬اند. در اینجا، ازل بمعنای جهت رو به آغاز تاریخ یا آغاز تاریخ نیست، بلکه امری فوق زمانی است که بر همۀ زمانهای خطی تاریخی احاطه دارد. بهمین قیاس، دریافت از خمیرۀ ازلی نیز بمعنای تأثیر و تأثر تاریخی نیست. بنابرین، نه خوانشهای شرق¬محور و نه خوانشهای غرب¬محور از حکمت اشراق سهروردی، صحیح نیست. http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/44519مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891432024422The Relationship between Daemon in Ancient Greek and Div in Zoroastrian Wisdom and Jinn in Islamic Philosophyدایمون در یونان باستان و ارتباط آن با دیو در حکمت زردشتی و جن در حکمت اسلامی6188faحجت الله عسکری زاده دانشآموختۀ دکتری فلسفۀ، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران 0000-0001-9138-8861202429There are some shared truths regarding daemon in ancient Greek, div in Zoroastrian wisdom, and jinn in Islamic theology. Although daemon is in some cases distinguished from theos in Greek philosophy, it is usually confused with other divine existents, thus creating the challenge of how ancient Greek gods gradually turned into div and Satan during the Christian period and after that. In the same vein, there is not only a distinction but also total contrast and opposition between Divine gods and divs in Zoroastrian wisdom. The former is divine and good while the latter is evil and satanic. There is also an existent called “jinn” in Islamic worldview and teachings that is neither angel-like nor of an absolute evil nature. On the one hand, it is close to the world of immateriality and angels and can perform supernatural and superhuman acts; on the other hand, it is the origin of evil and wicked affairs in several cases, thus deserving the name of Satan. However, it is possible to explain the challenges related to ancient Greek daemons more accurately based on Muslim philosophers’ approach in classifying spiritual and immaterial existents and the distinctions that they make among angels, good jinns, and evils. This endeavor plays an important role in understanding the roots of the ideas held in ancient schools of philosophy, particularly in ancient Greece, so that one can clarify the role of daemons in ancient Greece more effectively. حقایق مشترکی در مورد دایمون در یونان باستان و دیو در حکمت زردشت و جن در الهیات اسلامی وجود دارد. اگرچه در حکمت یونانی گاه میان دایمون و تئوس تمایز نهاده شده، اما در اغلب موارد، دایمون با موجودات الهی و فراطبیعی خلط شده و این چالش را پدید میآورد که چگونه خدایان یونان باستان، در دورۀ مسیحیت و پس از آن، بتدریج به دیو و شیطان تبدیل میشوند. در حکمت زردشتی نیز میان ایزدان الهی و دیوان، نهتنها تمایز، بلکه تضاد و تقابل تام برقرار است؛ اولی، الهی و خیر، و دیگری، شر و شیطانی است. در جهانبینی و آموزههای اسلامی هم موجودی بنام «جن» وجود دارد که نه از سنخ ملک و فرشته است، و نه مطلقاً شر و شیطانی؛ از یک طرف به عالم تجرد و ملائکه نزدیک است و میتواند کارهای فراطبیعی و فرابشری انجام دهد، و از طرف دیگر، در مواردی بسیار، منشأ امور شر و پلید است، که در این حالت شیطان نامیده میشود. میتوان بر اساس رویکرد فیلسوفان مسلمان در طبقهبندی موجودات روحانی و غیرجسمانی، و تمایزی که میان ملائکه، جنهای صالح و شیاطین نهادهاند، چالشهای مربوط به دایمونهای یونان باستان را بنحوی دقیقتر تبیین نمود. این تبیین نقشی مهم در فهم ریشۀ آراء و مکاتب حکمت قدیم، بویژه حکمت یونان باستان خواهد داشت تا با آگاهی از ماهیت جن و جنیان، بتوان نقش دایمونها در یونان باستان را بوضوح تعیین کرد.http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/45755مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891432024422An Analytic Study of Proclus’ Reading of Aristotle’s Psychology Based on Athulujiya and On the Soulتحلیل خوانش پروکلوس از علمالنفس ارسطو بر پایۀ رسالۀ دربارۀ نفس و اثولوجیا89110faحسین کلباسی اشتریاستاد گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران 0000000290575486هاجرنیلی احمدآبادیدانشآموختۀ دکتری فلسفۀ تطبیقی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران0000-0002-4129-41432024216The knowledge of the soul and its whatness have always held a particular status among philosophical discussions. This, in a way, seems to be the case in empirical sciences as well. Aristotle and Proclus, two representatives of the most prominent and influential ancient schools of philosophy – Peripatetic philosophy and Neo-Platonic School, respectively – paid particular attention to this field and discussed them in their main works. Through focusing on two main sources of psychology written by these two philosophers, the present paper is intended to examine the development of the definition of the whatness of the soul while identifying the points of agreement and conflict between the views of Aristotle and Proclus. In his natural definition, Aristotle considers the soul to be related to the body and maintains that it is necessarily the substance and form of the natural body, which enjoys potential life. He also views the soul as the first perfection of the natural body, which enjoys potential life. However, in his metaphysical definition of the soul, he introduces it as being independent of the body and considers the soul to be the origin of the life of the living existent. In his natural and metaphysical definitions of the soul, Proclus follows a relatively similar path to Aristotle. In his natural definition of the soul, he introduces it as the perfection of the body and, in fact, the natural form and perfection of a potentially living organic body. However, he adopts a route different from that of Aristotle in his descriptive definition of the soul. Here, he stipulates that the truth of the soul is a self-made, self-animated, self-formed, and self-actualized entity and believes that the soul is the origin of life and the cause of bodies, their existence and preservation and, in a sense, the creator of their uniqueness and continuity. آگاهی از نفس و چیستی آن، در مباحث فلسفی جایگاهی ویژه داشته و دارد. این موقعیت بنوعی در علوم تجربی نیز منعکس شده است. ارسطو و پروکلوس، دو نماینده از بزرگترین و تأثیرگذارترین مکاتب فلسفی باستان، یعنی فلسفۀ مشاء و مکتب نوافلاطونی، به این حوزه توجهی خاص داشته و بخشی از نوشتههای اصلی خود را به آن اختصاص دادهاند. نوشتار حاضر با تمرکز بر دو منبع اصلی علمالنفس نزد ایندو فیلسوف، بر آنست تا ضمن شناسایی نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه آنها، سیر تحول و تطور تعریف و چیستی نفس را مطالعه کند. ارسطو ضمن بیان دو تعریف طبیعی و مابعدالطبیعی، در تعریف طبیعی، نفس را مرتبط با بدن دانسته و معتقد است نفس ضرورتاً جوهر و صورت جسم طبیعی است که حیات بالقوه دارد. او همچنین نفس را کمال اول برای جسم طبیعی میداند که دارای حیات بالقوه است. اما در تعریف مابعدالطبیعی، آن را مستقل از بدن قلمداد میکند و نفس را اصل حیات موجود زنده مینامد. پروکلوس با بیان تعاریف طبیعی، مابعدالطبیعی و توصیفی از نفس، در تعریف طبیعی و مابعدالطبیعی خود، راهی نزدیک به ارسطو پی گرفته است. وی در تعریف طبیعی خود، نفس را کمال بدن و درواقع، صورت و کمال طبیعی جسم آلی ذیحیات بالقوه معرفی میکند. اما در تعریف توصیفی، مسیری متفاوت از ارسطو را برگزیده است. وی حقیقت نفس را امری خودساختهشده، خودجاندارشده، خودمتشکل و خودمتحقق میداند و معتقد است نفس، اصل حیات، علت ابدان، علت وجود اجسام و حفظ آنها و بعبارتی، پدیدآورندۀ یکتایی و پیوستگی آنهاست.http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/45828مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891432024422The Systematic Method of Khwājah Naṣīr al-Dīn Ṭūsī in Confronting Critics of Islamic Philosophyروش نظاممند خواجهنصیرالدین طوسی در مواجهه با منتقدان فلسفة اسلامی111128faحسام الدینمؤمنی شهرکیاستادیار پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، قم، ایران2024113Khwājah Naṣīr al-Dīn Ṭūsī can be considered one of the most prominent advocates of Islamic philosophy during the period of eclipse of thought and philosophizing. He prevented the extinction of the light of this original school of thought drawing on his scientific and philosophical support and efforts. In order to defend Islamic philosophy against its critics, he used a systematic method that resulted in a fundamental transformation in the development of Islamic philosophy and kalām. While employing some descriptive, analytic, and ascriptive arguments and certain logical and deductive analytic methods, the present study aims to explain Ṭūsī’s scientific-defensive method in facing the critics of Islamic philosophy. The findings of this study indicate that the features of his systematic method include explaining the lack of conflict of interest between philosophy and religion, entering dialogs with other thinkers, explaining Ibn Sīnā’s philosophy, criticizing the views of opponents of philosophy, synthesizing Peripatetic and Illuminationst philosophies, revealing the functions of philosophy through presenting philosophical explanations, following a rational and unbiased approach in commenting and criticism, and observing the rules of ethics in criticism. Finally, the author concludes that Ṭūsī’s philosophical intellect and rational approach provide the basis and main axis for his scientific-defensive system. خواجهنصیرالدین طوسی را میتوان در شمار برترین مدافعان فلسفۀ اسلامی در دوران غربت تفکر و فلسفهورزی دانست. او با تلاشها و حمايتهاي علمي و فلسفي خود، مانع از خاموشی چراغ اين اندیشة اصيل شد. خواجهنصيرالدين براي دفاع از فلسفۀ اسلامي در برابر منتقدان آن، از روشي نظاممند بهره برده كه موجب تحول بنیادین در روند فلسفه و کلام اسلامی شد. پژوهش حاضر با استفاده از راهبردهاي توصیفی، تحلیلی و استدلالی و روشهای اسنادی، تحلیل منطقی و قیاسی، بدنبال تبیین نظام علميـدفاعي خواجهنصير در مواجهه با منتقدان فلسفۀ اسلامی است. یافته¬های اين تحقیق نشان میدهند که شاخصههای روش نظاممند وی عبارتند از: تبيين عدم تعارض میان فلسفه و دین، گفتگو با ساير اندیشمندان، شرح فلسفة سینوی، نقد آراء مخالفـان و منتقـدان فلسفه، ترکیب فلسفة مشائـی و اشراقـی، نشاندادن کاربرد فلسفه با ارائة کلام فلسفی، رویکرد عقلی و بدون غرضورزي در شرح و نقد، و رعایت اخلاق در نقد. نتایج پژوهش حاکی از آنست که عقل فلسفی و رويكرد عقلانی خواجه، اساس و محور اصلي نظام علمیـدفاعی اوست.http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/45468