مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891642026919يادداشت سردبيريادداشت سردبير34faحسینکلباسی اشتریاستاد گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران2026919<p>خطر بیخاصیت کردن سازمان ملل متحد، شورای امنیت و نهادهای حقوقی بین‌المللی توسط ایالات متحده، امروزه به یکی از چالشهای بنیادین نظام بین‌الملل تبدیل شده است. این تهدید نه‌تنها ساختار قدرت را در سطح جهانی دستخوش تغییر کرده، بلکه اعتبار و مشروعیت هنجارهای حقوقی بین‌المللی را نیز با مخاطره مواجه ساخته است. ۱. فلج‌سازی شورای امنیت؛ کارزار وتوهای نامشروع و ظالمانه مهمترین جلوه این بیخاصیتی، استفاده راهبردی آمریکا از حق وتو در شورای امنیت است. این نهاد که بر اساس منشور ملل متحد، برای «حفظ صلح و امنیت بین‌المللی» ایجاد شده، در عمل به ابزاری برای پیشبرد منافع ضدانسانی یک کشور مستبد و هنجارشکن تبدیل شده است. برای نمونه، وتوی مکرر قطعنامه‌های آتش‌بس در غزه توسط دولت ظالم و آدمکش آمریکا ـ‌که گاه با مخالفت چهارده عضو دیگر شورا همراه بوده‌ـ نشان‌دهندۀ «فلج نهادی» ناشی از اولویت‌دهی به منافع و مطامع این طاغوت زمانه بر اصول انسانی است. این اقدامات، شورای امنیت را به نهادی ناکارآمد تبدیل کرده که دبیرکل سازمان ملل نیز آن را «دیگر بازنمایندة جهان» نمیداند. ۲. خروج از معاهده‌های بین المللی؛ تضعیف نهادهای حقوفی و اجتماعی در کنار فلج‌سازی شورای امنیت، راهبرد دوم، خروج یکجانبۀ آمریکا از نهادهای بین‌المللی است. در اقدامی بیسابقه، آمریکا از ۶۶ سازمان بین‌المللی، از جمله نهادهای کلیدی وابسته به ملل متحد در حوزه‌های اقلیم، توسعه و برابری نژادی و قومی خارج شده است. این اقدام با اعتراف وقیحانۀ «تقدم منافع آمریکا بر اهداف جهانی‌گرایانه» توجیه شده، اما پیامد آن، اختلال در مأموریتهای حیاتی این نهادها و ایجاد خلأ در حکمرانی حقوق و قوانین مورد اتفاق جهانی است. 3. چالش با دیوان کیفری بین‌المللی؛ تضعیف حاکمیت قانون تهدید سوم، مقابلۀ مستقیم با نهادهای حقوقی، بویژه دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) است. آمریکا با تهدید، تحریم و اعمال فشار بر قضات این دیوان، بویژه در تقابل با رأی دیوان مبنی بر جنایتکار جنگی بودن رئیس رژیم صهیونی، در عمل مانع از اجرای احکام، پیگرد و پیگیری و مسئولیت‌پذیری بین‌المللی میشود. این رفتار، رویه‌یی گزینشی را ترویج میدهد که در آن، آمریکا خود را «شاخص و معیار سنجش حقوق بین‌الملل» دانسته و تنها در صورت همجهتی با منافعش، از آن حمایت میکند. بعلاوه، خودداری این رژیم روسیاه از امضای معاهدات کلیدی حقوق بشری، گواهی بر این رویکرد دوگانه و البته ضدانسانی اوست. 4. اعتراف به بحران مشروعیت از نگاه دبیرکل سازمان ملل آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، با صراحت به این بحران اذعان کرده و گفته است آمریکا «قدرتش را مهمتر از قوانین بین‌المللی میداند». او هشدار داده که «قانون قدرت» در حال جایگزینی «قدرت قانون» است و سازمان ملل «هیچ اهرم فشاری» برای وادار کردن قدرتهای بزرگ به رعایت قوانین بین‌المللی ندارد. این اظهارات، نشان از عمق بحران مشروعیتی دارد که نظام ملل متحد با آن دست‌وپنجه نرم میکند؛ بحرانی که از زمان تصویب اعلامیۀ حقوق بشر در قرن گذشته تاکنون بیسابقه بوده و نشان از حفره‌های عمیق اخلاقی، حقوقی و معرفتی اندیشة مدرن و بنیانگذاران آن دارد. 5. پیامدهای راهبردی و افق پیش‌رو تداوم این روند، نظم بین‌المللی را با چندین پیامد جدی مواجه خواهد کرد: ـ بی‌اعتباری قوانین بین‌المللی: تبدیل حقوق بین‌الملل به ابزاری گزینشی در دست قدرتهای نظامی و سیاسی و اقتصادی. ـ افول نقش سازمان ملل: کمرنگ شدن نقش این سازمان در حل‌وفصل منازعات و جایگزینی آن با ائتلافهای موردی قدرتها. ـ شکاف در نظم جهانی: افزایش بی‌اعتمادی کشورها به نظام چندجانبه و تشویق به اتخاذ رویکردهای یکجانبه. در مجموع، اقدامات آمریکا و همراهی یا سکوت اروپا بعنوان مدعی لیبرالیسم و حقوق مدنی، نه یک تهدید موقتی، بلکه تهاجمی نظاممند به بنیانهای نظم حقوقی بین‌المللی است که میتواند سازمان ملل را به نهادی تشریفاتی و بی‌اثر تبدیل کرده و راه را برای هرج‌ومرجی هموار سازد که در آن، زور بر قانون حاکم خواهد بود. این تهدید از سوی دیگر، خلأها و رخنه‌های مدرنیته در ایجاد جهانی سرشار از صلح و امنیت و وعده‌های خیالی معماران تجدد را بیش از پیش آشکار میکند. آنچه امروزه بیتردید سرشت تبهکارانه، هنجارشکنانه و فرعونی نماد قدرت مدرن، یعنی آمریکا را نمایان ساخت، مقاومت و حماسۀ جاویدان مردم شریف ایران در نیم قرن اخیر و بویژه در خلال جنگ تحمیلی یک سال و چند ماه اخیر بوده است که در مجالی دیگر به ابعاد تاریخی و جهانی آن خواهیم پرداخت.</p><p>خطر بیخاصیت کردن سازمان ملل متحد، شورای امنیت و نهادهای حقوقی بین‌المللی توسط ایالات متحده، امروزه به یکی از چالشهای بنیادین نظام بین‌الملل تبدیل شده است. این تهدید نه‌تنها ساختار قدرت را در سطح جهانی دستخوش تغییر کرده، بلکه اعتبار و مشروعیت هنجارهای حقوقی بین‌المللی را نیز با مخاطره مواجه ساخته است. ۱. فلج‌سازی شورای امنیت؛ کارزار وتوهای نامشروع و ظالمانه مهمترین جلوه این بیخاصیتی، استفاده راهبردی آمریکا از حق وتو در شورای امنیت است. این نهاد که بر اساس منشور ملل متحد، برای «حفظ صلح و امنیت بین‌المللی» ایجاد شده، در عمل به ابزاری برای پیشبرد منافع ضدانسانی یک کشور مستبد و هنجارشکن تبدیل شده است. برای نمونه، وتوی مکرر قطعنامه‌های آتش‌بس در غزه توسط دولت ظالم و آدمکش آمریکا ـ‌که گاه با مخالفت چهارده عضو دیگر شورا همراه بوده‌ـ نشان‌دهندۀ «فلج نهادی» ناشی از اولویت‌دهی به منافع و مطامع این طاغوت زمانه بر اصول انسانی است. این اقدامات، شورای امنیت را به نهادی ناکارآمد تبدیل کرده که دبیرکل سازمان ملل نیز آن را «دیگر بازنمایندة جهان» نمیداند. ۲. خروج از معاهده‌های بین المللی؛ تضعیف نهادهای حقوفی و اجتماعی در کنار فلج‌سازی شورای امنیت، راهبرد دوم، خروج یکجانبۀ آمریکا از نهادهای بین‌المللی است. در اقدامی بیسابقه، آمریکا از ۶۶ سازمان بین‌المللی، از جمله نهادهای کلیدی وابسته به ملل متحد در حوزه‌های اقلیم، توسعه و برابری نژادی و قومی خارج شده است. این اقدام با اعتراف وقیحانۀ «تقدم منافع آمریکا بر اهداف جهانی‌گرایانه» توجیه شده، اما پیامد آن، اختلال در مأموریتهای حیاتی این نهادها و ایجاد خلأ در حکمرانی حقوق و قوانین مورد اتفاق جهانی است. 3. چالش با دیوان کیفری بین‌المللی؛ تضعیف حاکمیت قانون تهدید سوم، مقابلۀ مستقیم با نهادهای حقوقی، بویژه دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) است. آمریکا با تهدید، تحریم و اعمال فشار بر قضات این دیوان، بویژه در تقابل با رأی دیوان مبنی بر جنایتکار جنگی بودن رئیس رژیم صهیونی، در عمل مانع از اجرای احکام، پیگرد و پیگیری و مسئولیت‌پذیری بین‌المللی میشود. این رفتار، رویه‌یی گزینشی را ترویج میدهد که در آن، آمریکا خود را «شاخص و معیار سنجش حقوق بین‌الملل» دانسته و تنها در صورت همجهتی با منافعش، از آن حمایت میکند. بعلاوه، خودداری این رژیم روسیاه از امضای معاهدات کلیدی حقوق بشری، گواهی بر این رویکرد دوگانه و البته ضدانسانی اوست. 4. اعتراف به بحران مشروعیت از نگاه دبیرکل سازمان ملل آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، با صراحت به این بحران اذعان کرده و گفته است آمریکا «قدرتش را مهمتر از قوانین بین‌المللی میداند». او هشدار داده که «قانون قدرت» در حال جایگزینی «قدرت قانون» است و سازمان ملل «هیچ اهرم فشاری» برای وادار کردن قدرتهای بزرگ به رعایت قوانین بین‌المللی ندارد. این اظهارات، نشان از عمق بحران مشروعیتی دارد که نظام ملل متحد با آن دست‌وپنجه نرم میکند؛ بحرانی که از زمان تصویب اعلامیۀ حقوق بشر در قرن گذشته تاکنون بیسابقه بوده و نشان از حفره‌های عمیق اخلاقی، حقوقی و معرفتی اندیشة مدرن و بنیانگذاران آن دارد. 5. پیامدهای راهبردی و افق پیش‌رو تداوم این روند، نظم بین‌المللی را با چندین پیامد جدی مواجه خواهد کرد: ـ بی‌اعتباری قوانین بین‌المللی: تبدیل حقوق بین‌الملل به ابزاری گزینشی در دست قدرتهای نظامی و سیاسی و اقتصادی. ـ افول نقش سازمان ملل: کمرنگ شدن نقش این سازمان در حل‌وفصل منازعات و جایگزینی آن با ائتلافهای موردی قدرتها. ـ شکاف در نظم جهانی: افزایش بی‌اعتمادی کشورها به نظام چندجانبه و تشویق به اتخاذ رویکردهای یکجانبه. در مجموع، اقدامات آمریکا و همراهی یا سکوت اروپا بعنوان مدعی لیبرالیسم و حقوق مدنی، نه یک تهدید موقتی، بلکه تهاجمی نظاممند به بنیانهای نظم حقوقی بین‌المللی است که میتواند سازمان ملل را به نهادی تشریفاتی و بی‌اثر تبدیل کرده و راه را برای هرج‌ومرجی هموار سازد که در آن، زور بر قانون حاکم خواهد بود. این تهدید از سوی دیگر، خلأها و رخنه‌های مدرنیته در ایجاد جهانی سرشار از صلح و امنیت و وعده‌های خیالی معماران تجدد را بیش از پیش آشکار میکند. آنچه امروزه بیتردید سرشت تبهکارانه، هنجارشکنانه و فرعونی نماد قدرت مدرن، یعنی آمریکا را نمایان ساخت، مقاومت و حماسۀ جاویدان مردم شریف ایران در نیم قرن اخیر و بویژه در خلال جنگ تحمیلی یک سال و چند ماه اخیر بوده است که در مجالی دیگر به ابعاد تاریخی و جهانی آن خواهیم پرداخت.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/54828مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891642026919Historical and Cultural Backgrounds of the Emergence of Philosophy in China and its Relations with Ancient India and Iranزمینههای تاریخی و فرهنگی پیدایش فلسفه در چین و روابط آن با هند و ایران باستان534fa علی آقاجانیاستادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران2026919<p>This study examines the historical, cultural, social, and political backgrounds underlying the emergence and development of philosophy in ancient China, from the Shang and Zhou dynasties to the fifth century AD, with particular emphasis on its conceptual interactions with the civilizations of ancient India and Iran. Chinese philosophy was developed in the context of the crises of the Spring and Autumn and Warring States periods. The socio-political structures of the Shang (a ritual theocracy characterized by ancestor worship and the worship of Shangdi) and the Zhou (the feudal fengjian system and the concept of the Mandate of Heaven) constituted the principal context for the emergence of the “Hundred Schools of Thought.” Myths (Pangu and Nüwa), rituals (ancestor worship and li), and pre-philosophical texts (the Yijing) provided foundational concepts concerning cosmic order, the balance of yin and yang, the Five Phases (wuxing), and the harmony between human beings and nature. Adopting a comparative approach, the present study demonstrates that Chinese philosophy did not develop in isolation; rather, it remained in continual interaction, through the Silk Road and the routes of Central Asia, with India (as evidenced by the transmission of Buddhism from the first century AD, conceptual parallels with dharma and ahimsa, the translation of texts, and the emergence of Chinese schools such as Chan) and with ancient Iran (as reflected in the correspondence between asha and the Dao, the Mandate of Heaven and xvarənah (divine glory), the Han–Parthian and Sasanian diplomatic exchanges, and the shared cosmological and ethical concepts). While Chinese philosophy was predominantly human-centered, practical, and oriented toward social harmony and cosmic order, these characteristics were enriched through engagement with the Buddhist Indian concerns with individual liberation and profound metaphysics, as well as with ancient Iran’s conception of ethical responsibility and divine order (asha). These exchanges enriched the concepts of duality, cosmic legitimacy, political ethics, and liberation, and contributed to syncretic developments such as Neo-Confucianism. Ultimately, it can be said that ancient Chinese philosophy represents a form of human-centered, practical, and cosmological thought that, through reciprocal dialogs with Asian civilizations, has become one of the major pillars of Eastern thought and continues to offer considerable potential for perceiving the diversity and cultural interconnectedness of Asia.</p><p>این پژوهش به بررسی زمینه‌های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی پیدایش و تکوین فلسفه در چین باستان، از دودمان شانگ و ژو تا قرن پنجم میلادی میپردازد و بر تعاملات مفهومی آن با تمدنهای هند و ایران باستان تمرکز دارد. فلسفۀ چینی در بستر بحرانهای دورۀ بهار و پاییز و ایالتهای متخاصم شکل گرفت. ساختار اجتماعی‌ـ‌سیاسی شانگ (تئوکراسی آیینی با پرستش نیاکان و شانگ‌دی) و ژو (نظام فئودالی فنگ‌جیان و مفهوم فرمان آسمان) بستر اصلی ظهور «صد مکتب فکری» بود. اسطوره‌ها (پان‌گو، نووا)، آیینها (نیاپرستی و لی) و متون پیش‌فلسفی (یی جینگ) مفاهیم بنیادین نظم کیهانی، تعادل یین‌ـ‌یانگ، پنج عنصر (وو شینگ) و هماهنگی انسان با طبیعت را فراهم کردند. پژوهش پیش‌رو با رویکرد تطبیقی، نشان میدهد که این فلسفه نه در انزوا، بلکه از طریق جادۀ ابریشم و مسیرهای آسیای مرکزی، با هند (انتقال بودیسم از قرن اول میلادی، همزمانی مفهومی با دارما و آهمسا، ترجمۀ متون و پیدایش مکاتب چینی مانند چان) و ایران باستان (همپوشانی اشه با تائو، فرمان آسمان با فره ایزدی، تبادلات دیپلماتیک هان‌ـ‌اشکانی و ساسانی، و مفاهیم مشترک کیهان‌شناختی و اخلاقی) در تعامل مداوم بود. درحالی‌که فلسفۀ چینی بیشتر انسان‌محور، عملی و معطوف به هماهنگی اجتماعی و نظم کیهانی بود، این ویژگیها در گفتگو با رهایی فردی و متافیزیک عمیق بودایی هند و همچنین نگاه ایران باستان به مسئولیت اخلاقی و نظم الهی (اشه)، غنیتر گردید. این تبادلات، مفاهیم دوگانگی، مشروعیت کیهانی، اخلاق سیاسی و رهایی را غنیتر کرد و زمینه‌ساز تلفیق‌گراییهایی مانند نئوکنفوسیوسیسم شد. در نهایت، فلسفۀ چین باستان نمونه‌یی از اندیشه‌یی انسان‌محور، عملی و کیهان‌شناختی است که در گفتگوی متقابل با تمدنهای آسیایی، به یکی از ارکان مهم اندیشۀ شرقی تبدیل گردید و ظرفیت الهام‌بخشی برای درک تنوع و پیوستگی فرهنگی آسیا را همچنان حفظ کرده است.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/54829مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891642026919A Comparative Review of the Application of the Rule of “The Emanation of the Simple from the Composite” in Explaining the Emanation of Multiple from the Perspectives of Suhrawardī and Mutakallimūnبازخوانی کاربست قاعدة «صدور بسیط از مرکب» در تبیین صدور کثرت از منظر شیخاشراق و مقایسة آن با دیدگاه متکلمان 3554fa محمدمهدیسلامیدانشآموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران مصطفیسلامیدانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران202661<p style="direction: ltr;">The rational explanation of how multiple proceeds from the one has always been one of the most fundamental questions in Islamic philosophy. In fact, the problem is how multiple effects can emanate from a simple and one origin. The Peripatetic philosophers, on the basis of the Rule of the One, explained the emanation of multiple through a hierarchy of intellects; however, this approach encountered a number of objections. Suhrawardī, through innovations in his philosophy based on the division of light and darkness, opened a new path in this discussion. Alongside his employment of the rule of the nobler possibility (<em>imkān ashraf</em>), he proposed the rule of “the emanation of the simple from the composite,” which provides a justification for the possibility of the emanation of a simple effect from a composite cause. This principle holds a central position in his philosophical system. This is because it enabled him to respond to the objections raised against the Peripatetic theory and to establish the position of the vertical and horizontal intellects and the world of Ideas within the structure of his philosophy. Suhrawardī regards the Light of Lights (<em>Nūr al-Anwār</em>) as the First Origin, which, through the production of the First Emanant, opens the way for the emergence of a series of intuitive and contemplative lights. These lights become the source of infinite multiple beings and, in this way, the required multiplicity between the One Origin and the material world is created. The significance of this explanation lies in its connection with illuminative and intuitive taste (<em>dhawq</em>) and, consequently, its compatibility with the gnostic aspects of Islamic philosophy. Employing an analytical method, this study demonstrates that Suhrawardī departed from the Peripatetic method and, through the application of the rule of “the emanation of the simple from the composite,” was able to present a new model for elucidating the emanation of multiplicity.</p><p>تبیین عقلانی نحوۀ صدور کثیر از واحد، همواره یکی از بنیادیترین پرسشها در فلسفۀ اسلامی بوده است. درواقع مسئله این است که چگونه از مبدئی بسیط و واحد، معلولهای کثیر صادر میگردد. حکمای مشائی، بر اساس قاعدۀ الواحد، صدور کثرت را در پرتو سلسله عقول تبیین نمودند، اما این رویکرد با اشکالاتی روبرو شد. شیخ‌اشراق با نوآوریهایی که در فلسفۀ‌ خویش بر اساس تقسیم نور و ظلمت داشت، راهی تازه در این بحث گشود. او در کنار بهره‌گیری از قاعدۀ امکان اشرف، قاعدۀ «صدور بسیط از مرکب» را مطرح نمود که جواز صدور معلول بسیط از علت مرکب را توجیه میکند. این قاعده نقشی محوری در نظام فلسفی او دارد؛ چرا که وی توانست بواسطۀ این قاعده، اشکالات وارد بر نظریۀ مشائین را پاسخ داده و جایگاه عقول طولی و عرضی و عالم مثال را در ساختار اندیشۀ خود تثبیت نماید. سهروردی نورالانوار را مبدأ نخستین میداند که با ایجاد صادر اول، راه را برای پدید آمدن سلسله‌یی از انوار شهودی و شروقی میگشاید. این انوار منشأ کثرات بینهایت میشوند و بدین‌ترتیب، کثرت لازم میان مبدأ واحد و عالم ماده ایجاد میشود. اهمیت این تبیین در آن است که با ذوق اشراقی و شهودی پیوند دارد و ازاینرو با جنبه‌های عرفانی فلسفۀ اسلامی نیز سازگار میشود. این مقاله با روشی تحلیلی نشان خواهد داد که شیخ‌اشراق از روش مشائین فاصله گرفته و توانسته با بکارگیری قاعدۀ «صدور بسیط از مرکب»، الگویی نوین در تبیین صدور کثرت ارائه دهد.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/53743مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891642026919Methodological Transformation of the Esoteric Exegetical Approach from Mullā Ṣadrā to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’īتحول روششناختی رویکرد تأویلی از ملاصدرا تا علامه طباطبایی5582faسیدمحمدحسینمیردامادیاستادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران20251213<p style="direction: ltr;">The present paper, while examining the historical development of <em>ta’wīli </em>(esoteric exegesis) thought, investigates the evolution or methodological transformation of esoteric exegetical approach during the period extending from Mullā Ṣadrā and his most important students to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī. The central question here is how <em>ta’wīl</em>, as a method of understanding, developed from Ṣadrā to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī, and what implications this transition has for the formation of a method equivalent to a theory of textual understanding within the Islamic tradition. This study was conducted utilizing an analytical-comparative method and library-based sources. First, the foundations of <em>ta’wīl</em> in Mullā Ṣadrā’s system are examined; next, the role of Fayḍ Kāshānī in connecting ontological <em>ta’wīl</em> with religious language and the contribution of Lāhījī to explaining the rationality of the method of <em>ta’wīl</em> are analyzed; finally, the model of <em>ta’wīl</em> in the philosophy of ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī is examined on the basis of the logic of “the Qurʾān by the Qurʾān” and its linguistic foundations. The findings indicate that, from Mullā Ṣadrā to ʻAllāmah Ṭabāṭabā’ī, <em>ta’wīl</em> underwent a transition from the course of being to the course of meaning; in other words, <em>ta’wīl</em> developed from the intuitive experience of being and its rational explication into the rational-semantic process of understanding texts within the Islamic tradition, particularly the text of the Qur’ān. This transformation does not constitute a rupture with the Transcendent Philosophy but, rather, its extension into the domains of knowledge and language, thereby providing the basis for the formation of a “theory of textual understanding in the Islamic tradition” as a logic of understanding religion. One of the most significant findings of the study is its potential to inspire the development of the humanities in accordance with Iran’s cultural environment. This paper constitutes a continuation of the author’s previous study, entitled “<em>A Study of the Methodological Development of Interpretive Philosophy in Islam from al-Kindī to Mīr Dāmād</em>,” which was previously published in the scholarly journal <em>History of Philosophy</em>.</p><p>نوشتار حاضر ضمن بررسی سیر تاریخی تفکر تأویلی، تکامل یا تغییر روش رویکرد تأویلی را در بازۀ زمانی میان ملاصدرا و مهمترین شاگردانش تا علامه طباطبایی، واکاوی میکند. مسئلۀ محوری مقاله این است که چگونه تأویل، بمثابه روش فهم، از صدرالمتألهین تاعلامه تحول یافته و این گذار چه دلالتهایی برای تکوین روشی معادل نظریه فهم متن در سنت اسلامی دارد. پژوهش بر پایۀ روش تحلیلی‌ـ‌تطبیقی و بر اساس منابع کتابخانه‌یی سامان یافته است. در مرحلۀ نخست، مبانی تأویل در نظام ملاصدرا واکاوی شده؛ سپس، نقش فیض کاشانی در پیوند تأویل وجودی با زبان دینی و سهم لاهیجی در تبیین عقلانیت روش تأویل تحلیل شده و در گام پایانی، الگوی تأویل در اندیشة علامه طباطبایی بر پایة منطق «<em>قرآن</em> به <em>قرآن</em>» و مبانی زبان‌شناختی آن مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان میدهد که از ملاصدرا تا علامه طباطبایی، تأویل مسیر گذار از سیر هستی به سیر معنا را طی کرده است؛ ببیان دیگر، مسیر تأویل از تجربۀ شهودی وجود و تبیین عقلی آن، به فرایند عقلی‌ـ‌معناییِ فهم متن در سنت اسلامی، بویژه متن <em>قرآن کریم</em>، منجر شده است. این تحول، نه گسست از حکمت متعالیه، بلکه امتداد آن در حوزة معرفت و زبان است و زمینۀ تکوین «نظریۀ فهم متن در سنت اسلامی» در جایگاه منطق فهم دین را فراهم می‌آورد. از مهمترین یافته‌های پژوهش، الهام‌بخشی آن برای تکوین علوم انسانی متناسب با بوم‌زیست فرهنگی ایران است. این پژوهش ادامۀ پژوهش نویسنده با عنوان «تطور روشی تفکر تأویلی در اسلام از کندی تا میرداماد» بشمار میرود که پیشتر در فصلنامة علمی <em>تاریخ فلسفه </em>منتشر شده است.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/52443مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891642026919A Historical-Analytical Study of the Arguments for Mental Existence with an Emphasis on the Preservation of Quiddityمطالعة تاریخیـتحلیلی ادلۀ وجود ذهنی با تأکید بر انحفاظ ماهیت83102fa حسینخرسندی امیندانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران000900055686649Xمحمدعلیوطن دوستدانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0000-0002-7985-1654علیرضاکهنسالدانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران0000-0002-1797-4317202621<p style="direction: ltr;">The hypothesis of Muslim philosophers concerning mental existence is based on the preservation of quiddity in the mind and external world. They believe that, in acquired knowledge, where the mental form of things is present to the subject, the mental form of each thing is identical with that external thing through primary predication (<em>ḥaml awwalī</em>); that is, the two possess quiddative identity. The difference, however, is that a quiddity, when possessing external existence, carries the effects that are expected of it, whereas it does not possess those effects with mental existence. Philosophers have advanced numerous arguments in support of this claim. Among these, three arguments may be regarded as particularly important: affirmative judgment concerning a nonexistent, the universality of the mental form, and the purity of mental form. Later philosophers, such as Ḥakīm Sabzavārī and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī have referred to these arguments in their works. From an early period, these arguments have faced various objections and questions; for instance, it has been argued that they establish only mental existence and are incapable of establishing a quiddative identity between mental and external existence. Another objection asks: if the nonexistent has no quiddity, how can the existence of a mental form of the nonexistent demonstrate the preservation of quiddity in both mental and external existence? The present study seeks both to review the history of these three arguments and to address the objections and questions raised against them. A historical-analytical investigation of the three arguments demonstrates that, firstly, they are capable of proving mental existence and the preservation of quiddity in the two loci of the mind and external reality. Secondly, it acknowledges that appropriate responses can be provided to the objections raised against them.</p><p>فرضیۀ فیلسوفان اسلامی درباب وجود ذهنی، باور به انحفاظ ماهیت در دو موطن ذهن و عین است. به‌اعتقاد آنها، در علم حصولی که صورت ذهنی اشیاء نزد فاعل شناسا حاضر است، صورت ذهنی هر شیء به حمل اولی همان شیء خارجی است؛ یعنی این دو عینیت ماهوی دارند، با این تفاوت که ماهیت، با وجود خارجی، آثار متوقع از آن را بهمراه دارد اما با وجود ذهنی، دارای آن آثار نیست. بر این مدعا از سوی حکما دلایل متعدد اقامه شده است. در این میان، میتوان سه دلیل حکم ایجابی بر معدوم، کلیت و صرافت صورت ذهنی را ازجمله مهمترین دلایل بشمار آورد که حکمای متأخر همچون حکیم سبزواری و علامه طباطبایی به آنها استناد نموده‌اند. از دیرباز، این ادله با اشکالات و پرسشهایی مواجه بوده است؛ مانند این ایراد که این ادله تنها موجود ذهنی را اثبات میکنند و از اثبات عینیت ماهوی میان موجود ذهنی و خارجی ناتوانند. یا آنکه، اگر معدوم ماهیت ندارد چگونه، میتوان با اثبات صورت ذهنی معدوم، انحفاظ ماهیت را در وجود ذهنی و خارجی اثبات کرد؟! نوشتار پیش ‌رو، درصدد است هم پیشینۀ این سه دلیل را از نظر بگذراند و هم به اشکالها و پرسشهایی که متوجه آنهاست بپردازد. با بررسی تاریخی‌ـ‌تحلیلی این سه دلیل مشخص خواهد شد که اولاً، این ادله توان اثبات وجود ذهنی و انحفاظ ماهیت در دو موطن ذهن و عین را دارند؛ ثانیاً، میتوان به اشکالات وارد شده بر این دلایل، پاسخ مناسب داد.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/52866مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891642026919An Assessment of Some of ʻAlā’ al-Dīn al-Ṭūsī’s Logical Views in His Persian Commentary on Lawāmiʻ al-Asrārسنجش برخی آراء منطقی علاءالدین طوسی در شرح فارسی لوامع الاسرار103128fa حمید علایی نژاداستادیار گروه منطق، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران محمدمسعود خداوردیدانشآموخته کارشناسی ارشد علوم حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران202659<p style="direction: ltr;">Although a substantial part of the logical heritage of Muslim scholars was written in Arabic, the identification and study of Persian texts and specialized translations are of particular importance for a precise understanding of the development of this discipline. Studies indicate that, within the logical tradition of the later Islamic period, commentary- and gloss-writing were not limited to the transmission of texts but were, in some cases, accompanied by theoretical contributions to logical discussions. From this perspective, the Persian commentary on <em>Lawāmiʻ al-Asrār</em> may be regarded as evidence of the vitality of logical discussions in the ninth century AH and as an important source for reconstructing the debates in logic in the late Islamic period. As a critical commentator, ʻAlā’ al-Dīn al-Ṭūsī evaluated and criticized the views of logicians such as Quṭb al-Dīn al-Rāzī, Mīr Sayyid Sharīf al-Jurjānī, and Kātibī al-Qazwīnī on a number of logical issues. Adopting a descriptive-analytical approach, the present study introduces the scholarly figure of ʻAlā’ al-Dīn al-Ṭūsī, a philosopher of the ninth century AH, and examines some of his logical views in his Persian commentary on <em>Lawāmiʻ al-Asrār</em>. To this end, it first presents an account of his life and works on the basis of historical sources and biographical dictionaries; it then examines some of his most important logical views and critical interventions, focusing on the Persian translation and commentary on <em>Lawāmiʻ al-Asrār fī Sharḥ Maṭāliʻ al-Anwār</em>.</p><p>اگرچه بخشی عمده‌ از میراث منطقی دانشمندان مسلمان در بستر زبان عربی برشتۀ تحریر درآمده است، بازشناسی متون فارسی‌نگاشته و ترجمه‌های تخصصی برای درک دقیقتر تطور این دانش اهمیتی ویژه دارد. بررسیها نشان میدهد که در سنت منطقی متأخر دورۀ اسلامی، شرح و حاشیه‌نویسی به انتقال متون محدود نبوده و در مواردی با مشارکت نظری در مباحث منطقی همراه بوده است. از این منظر، شرح فارسی <em>لوامع ‌الاسرار</em> را میتوان یکی از شواهد پویایی مباحث منطقی در قرن نهم هجری و منبعی مهم برای بازسازی مناقشات منطق متأخر دورۀ اسلامی دانست. علاءالدین طوسی در مقام شارحی نقاد از میان مترجمان این اثر، آراء منطقدانانی چون قطب‌الدین رازی، میرسید شریف جرجانی و کاتبی قزوینی را در مباحثی متعدد ارزیابی و نقد کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی‌ـ‌تحلیلی، به معرفی شخصیت علمی علاءالدین طوسی، اندیشمند قرن نهم هجری، و بررسی برخی آراء منطقی او در شرح فارسی <em>لوامع‌ الاسرار</em> میپردازد. در این راستا، ابتدا با تکیه بر منابع تاریخی و کتب تراجم، احوال و آثار وی بیان میگردد و سپس با تمرکز بر ترجمه و شرح فارسی <em>لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار</em>، برخی از مهمترین آراء منطقی و مداخلات انتقادی او واکاوی میشود.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/53542مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891642026919The Relation between the Rule of the One and the gnostic Nafs al-Amr in Explaining Multiple Beings (A Historical Approach)نسبت قاعدۀ الواحد و نفسالامر عرفانی در توجیه کثرات (رویکردی تاریخی)129146faمصطفیرمضانیدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران0009-0004-3886-8953مهدیصفائی اصلاستادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران0000-0002-4807-301X20251027<p style="direction: ltr;">The present study examines the complementary relationship between the “Rule of the One” and the “gnostic <em>nafs al-amr</em>” in justifying the problem of multiple beings within the framework of Transcendent Philosophy. The quality of the emanation of multiple existents from a single and simple origin is an important problem in philosophy and <em>kalam</em>; one that becomes more acute with the acceptance of the Rule of the One. Although the Rule of the One and the problem of multiplicity have a long history in the Peripatetic and Illuminationist schools, the innovation of this paper lies in examining the relationship between the Ṣadrian interpretation of this principle and the concept of the “gnostic <em>nafs al-amr</em>” as the cause of multiple beings; an area that has received comparatively little attention. The findings of the study indicate that, in the Ṣadrian formulation, the Rule of the One is actualized in “distributed existence” (<em>al-wujūd al-munbasiṭ</em>) or absolute existence, which is the First Emanant and is simple. Multiplicity, however, emerges at a lower level, namely, “confined existence” (<em>al-wujūd al-muqayyad</em>). At this level, the <em>nafs al-amr </em>plays the central role, which is identified with the same “immutable entities” (<em>al-aʻyān al-thābita</em>) or the a priori truths of existents in divine knowledge. Although immutable entities do not possess external existence, they have determinate and distinct identities. When “distributed existence” is related to multiple <em>nafs al-amr</em>s, each of them manifests in the external world as a determinate and distinct existent. Consequently, explaining multiplicity requires two components: (1) the Rule of the One, which explains how existence emanates from the Origin, and (2) the gnostic <em>nafs al-amr</em>, which explains the direction and multiplication of this single existence. Using a descriptive-analytical method and drawing upon primary philosophical and gnostic sources, the present study seeks to demonstrate that the two doctrines of the <em>nafs al-amr</em> and the Rule of the One are not only non-contradictory but also complementary, such that the elimination of either would deprive the system of emanation and <em>tasha’un</em> (ontological manifestation) of a rigorous and comprehensive explanation.</p><p>پژوهش حاضر به بررسی رابطۀ تکمیلی میان «قاعدۀ الواحد» و «نفس‌الامر عرفانی» در توجیه مسئلۀ کثرات در چارچوب حکمت متعالیه میپردازد. چگونگی صدور موجودات متکثر از مبدأ واحد و بسیط، مسئله‌یی مهم در فلسفه و کلام است که با پذیرش قاعدۀ الواحد تشدید میشود. اگرچه قاعدۀ الواحد و مسئلۀ کثرات پیشینه­یی دیرینه در مکاتب مشّائی و اشراقی دارد؛ نوآوری این مقاله در بررسی نسبت‌سنجی میان تفسیر صدرایی این قاعده با مفهوم «نفس‌الامر عرفانی» بعنوان علت تکثر است؛ حوزه­یی که پیش از این کمتر بدان پرداخته شده است. یافته­های تحقیق نشان میدهد که در تقریر صدرایی، قاعدۀ الواحد در «وجود منبسط» (یا وجود مطلق) متعین میشود که صادر اول بوده و بسیط است. اما کثرات در مرتبۀ نازلتر ـ‌یعنی «وجود مقید»‌ـ پدید می­آیند. در این حالت، نقش محوری را «نفس‌الامر» برعهده دارد که همان «اعیان ثابته» یا حقایق پیشینی موجودات در علم الهی است. اعیان ثابته هرچند وجود خارجی ندارند، اما دارای هویتهای متعین و متمایزند. با تعلق «وجود منبسط» به نفس‌الامرهای متکثر، هر یک از آنها بصورت موجودی متعین و متمایز در عالم خارج ظهور می­یابند. درنتیجه، توجیه کثرات مستلزم دو رکن است: 1) قاعدۀ الواحد که نحوه صدور وجود از مبدأ را توضیح میدهد، 2) نفس‌الامر عرفانی که علت جهتدار شدن و تکثیر این وجود واحد را تبیین میکند. تحقیق پیش رو با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با استناد به منابع دست اول کتابخانه­یی فلسفی و عرفانی، درصدد اثبات این است که دو آموزۀ نفس‌الامر و قاعدۀ الواحد نه‌تنها تعارض ندارند، بلکه مکمل یکدیگرند؛ بگونه­یی که حذف هر یک، نظام صدور و تشأن را از تبیین متقن و بینقص، دور میسازد.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/51922