مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221یادداشت سردبیر34faحسینکلباسی اشتریاستاد گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران2026221<p>امروزه با گسترش کاربردهای «هوش مصنوعی» بمثابه ابزاری هوشمند و رقابت بر سر تولید نسخه¬های پیشرفته¬تر، تقریباً هیچ عرصه‌یی از عرصه¬های زیست انسانی از تأثیرات این پدیده دور نمانده و بموازات تحوّل جنبه¬های فناورانه آن، تأملات و گفتگوهای وسیعی پیرامون چگونگی تحوّل در مناسبات انسانی‌ـ‌اجتماعی نیز شکل گرفته است. تأثیرات این پدیده در قلمروهای ارتباطات و تسهیلات ناشی از آن، اقتصاد و تجارت و بازرگانی منطقه‌یی و بین‌المللی و بویژه بازار کار و سرمایه، گردش اطلاعات و داده¬ها و تبادل تجربیات علمی و فنّی، گوشه¬یی از دامنه این تأثیرات را دربرمیگیرد. امّا در اینجا و بمناسبت قلمرو تخصّصی این نشریه، به ذکر چند ملاحظه در سه قلمرو آموزشی، پژوهشی و اخلاقی آن میپردازیم. الف) تأثیرات این پدیده در قلمرو آموزش، تنها به جنبه¬های فنّی محدود نشده و نخواهد شد. در آیندۀ نزدیک نه‌تنها نظام و ساختار آموزش ـ‌بمعنای حضور رو در روی معلّم و متعلّم‌ـ بلکه مؤلفه¬هایی مانند متن و سرفصل و رده¬بندی و سنجش و آزمون و مانند اینها نیز در معرض دگرگونی قرار خواهد گرفت. ب) در قلمرو پژوهش، بموازات تغییر و تحوّل در امکان دسترسی به مدارک و منابع پژوهشی، فرآیند پژوهش از آغاز تا انجام، نیز دگرگون خواهد شد. اگر زمانی مهمترین دغدغۀ پژوهشگر در واژۀ « جستجو» خلاصه میشد، از این پس دغدغۀ جدیدی بنام «انبوه داده‌ها» جایگزین آن خواهد شد و پژوهشگر باید تکلیف خود را در برابر سیل عظیمی از داده¬های علمی مشخص کند. و مهمتر از همه، میزان نقش و سهم پژوهشگر در خروجیهای پژوهشی باید مورد باز تعریف قرار گیرد. ج) با دگرگونی در دو عرصۀ آموزش و پژوهش، دغدغه و گفتمان مهمتری شکل گرفته است که احتمالاً بتوان آن را ذیل «اخلاق هوش مصنوعی» تعریف کرده و مندرج ساخت. اگر زمانی از مالکیت معنوی آثار بعنوان عامل مهم حقوقی امتیازات مترتب بر آن سخن گفته میشد، امروزه با کمرنگ شدن مرزهای اختصاصی و پر رنگ شدن اشتراک در داده¬ها، بسیاری از مفاهیم، ضوابط و قوانین مترتب بر آن نیز باید بازنگری و باز تعریف شود. آنچه از ملاحظات فوق برمی‌آید، شکل‌گیری نوعی نگرانی ناشی از برهم خوردن نظم و نظامهای سنتی اجتماعی و فرهنگی است که میتوان از آن بمثابه «بحران» یاد کرد، که وجه بارز آن بیتردید خود را در عرصۀ فرهنگ آشکار میسازد. کمرنگ شدن ارزشهای بومی، بحاشیه رفتن زبانیهای غیر مسلّط، هدایت و کنترل افکار و دیدگاه¬ها بویژه با تزریق داده¬های نادرست، نمونه¬هایی از این بحران است. بدین موارد، اموری مانند نقض حریم خصوصی، سوء استفاده از اطلاعات فردی و تأثیرگذاریهای غیراخلاقی بر افکار عمومی را نیز باید افزود. ورود اصحاب اندیشه و بویژه فیلسوفان و اهالی حکمت به این عرصه و گشایش باب تأملات و گفتگوها در جهت تبیین موقعیت¬های آتی بشر بویژه در مواجهه با وضعیت جدید، بیش از پیش ضروری بنظر میرسد.</p><p>امروزه با گسترش کاربردهای «هوش مصنوعی» بمثابه ابزاری هوشمند و رقابت بر سر تولید نسخه¬های پیشرفته¬تر، تقریباً هیچ عرصه‌یی از عرصه¬های زیست انسانی از تأثیرات این پدیده دور نمانده و بموازات تحوّل جنبه¬های فناورانه آن، تأملات و گفتگوهای وسیعی پیرامون چگونگی تحوّل در مناسبات انسانی‌ـ‌اجتماعی نیز شکل گرفته است. تأثیرات این پدیده در قلمروهای ارتباطات و تسهیلات ناشی از آن، اقتصاد و تجارت و بازرگانی منطقه‌یی و بین‌المللی و بویژه بازار کار و سرمایه، گردش اطلاعات و داده¬ها و تبادل تجربیات علمی و فنّی، گوشه¬یی از دامنه این تأثیرات را دربرمیگیرد. امّا در اینجا و بمناسبت قلمرو تخصّصی این نشریه، به ذکر چند ملاحظه در سه قلمرو آموزشی، پژوهشی و اخلاقی آن میپردازیم. الف) تأثیرات این پدیده در قلمرو آموزش، تنها به جنبه¬های فنّی محدود نشده و نخواهد شد. در آیندۀ نزدیک نه‌تنها نظام و ساختار آموزش ـ‌بمعنای حضور رو در روی معلّم و متعلّم‌ـ بلکه مؤلفه¬هایی مانند متن و سرفصل و رده¬بندی و سنجش و آزمون و مانند اینها نیز در معرض دگرگونی قرار خواهد گرفت. ب) در قلمرو پژوهش، بموازات تغییر و تحوّل در امکان دسترسی به مدارک و منابع پژوهشی، فرآیند پژوهش از آغاز تا انجام، نیز دگرگون خواهد شد. اگر زمانی مهمترین دغدغۀ پژوهشگر در واژۀ « جستجو» خلاصه میشد، از این پس دغدغۀ جدیدی بنام «انبوه داده‌ها» جایگزین آن خواهد شد و پژوهشگر باید تکلیف خود را در برابر سیل عظیمی از داده¬های علمی مشخص کند. و مهمتر از همه، میزان نقش و سهم پژوهشگر در خروجیهای پژوهشی باید مورد باز تعریف قرار گیرد. ج) با دگرگونی در دو عرصۀ آموزش و پژوهش، دغدغه و گفتمان مهمتری شکل گرفته است که احتمالاً بتوان آن را ذیل «اخلاق هوش مصنوعی» تعریف کرده و مندرج ساخت. اگر زمانی از مالکیت معنوی آثار بعنوان عامل مهم حقوقی امتیازات مترتب بر آن سخن گفته میشد، امروزه با کمرنگ شدن مرزهای اختصاصی و پر رنگ شدن اشتراک در داده¬ها، بسیاری از مفاهیم، ضوابط و قوانین مترتب بر آن نیز باید بازنگری و باز تعریف شود. آنچه از ملاحظات فوق برمی‌آید، شکل‌گیری نوعی نگرانی ناشی از برهم خوردن نظم و نظامهای سنتی اجتماعی و فرهنگی است که میتوان از آن بمثابه «بحران» یاد کرد، که وجه بارز آن بیتردید خود را در عرصۀ فرهنگ آشکار میسازد. کمرنگ شدن ارزشهای بومی، بحاشیه رفتن زبانیهای غیر مسلّط، هدایت و کنترل افکار و دیدگاه¬ها بویژه با تزریق داده¬های نادرست، نمونه¬هایی از این بحران است. بدین موارد، اموری مانند نقض حریم خصوصی، سوء استفاده از اطلاعات فردی و تأثیرگذاریهای غیراخلاقی بر افکار عمومی را نیز باید افزود. ورود اصحاب اندیشه و بویژه فیلسوفان و اهالی حکمت به این عرصه و گشایش باب تأملات و گفتگوها در جهت تبیین موقعیت¬های آتی بشر بویژه در مواجهه با وضعیت جدید، بیش از پیش ضروری بنظر میرسد.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/53174مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221Challenges of Cultural Relativism in Oswald Spengler’s History-Oriented Thoughtچالشهای نسبیگرایی فرهنگی در اندیشه تاریخمحور اسوالد اشپنگلر 526fa رضاگندمی نصرآبادیدانشیار گروه فلسفه، دانشگاه تهران، دانشکدگان فارابی، قم، ایران00000001629765252025127<p style="direction: ltr;">Spengler places great emphasis on the uniqueness of cultures in the comparative morphology of cultures. From his perspective, cultures are independent and self-sufficient because each culture possesses a specific spirit and symbol, and its reflections can be observed in religion, politics, economics, and art. In other words, each culture has its own birth, death, growth and, generally, its own laws. Consequently, cultures exist in isolation, and their comparison is impossible. Accordingly, he considered most comparisons superficial, illusory, and baseless. On the other hand, cultures, like any organic and living entity, inevitably go through similar stages of birth, youth, old age, and death and decline. Precisely because of this, any stage of a culture's development can be compared with a similar stage of another culture because “contemporaneity” here means being at the same stage, not being synchronous. In other words, emphasizing the self-sufficiency of cultures means opposing any systemization and universal law, as well as accepting the relativity and incomparability of cultures. Conversely, the comparative morphology of cultures implies an acknowledgement of a trans-historical and trans-cultural law applicable to all cultures. Some have referred to this contradiction as the paradox of comparison and have tried to resolve it in some way. In this paper, in addition to clarifying the two aforementioned viewpoints, an attempt has been made to find a common ground and reconciliation between them, rather than sacrificing one for the other.</p><p>اشپنگلر در ریخت‌شناسی تطبیقی فرهنگها بر منحصر بفرد بودن فرهنگها تأکید زیاد دارد. از دیدگاه او، فرهنگها مستقل و خودبسنده‌اند، زیرا هر فرهنگ دارای روح و نماد خاص است و بازتابهای آن را میتوان در دین، سیاست، اقتصاد و هنر مشاهده کرد؛ بعبارت دیگر، هر فرهنگ تولد، مرگ، رشد و بطور کلی، قوانین خاص خود را دارد. درنتیجه، فرهنگها در عزلت بسر میبرند و امکان مقایسۀ آنها منتفی است. بر این اساس، او بیشتر مقایسه‌ها را سطحی، موهوم و بیپایه میدانست. از سوی دیگر، فرهنگها همچون هر موجودی ارگانیک و زنده‌اند و ناگزیر مراحل مشابه تولد، جوانی، پیری و مرگ و زوال را طی میکنند. درست از همین حیث، میتوان هر مرحله‌یی از رشد یک فرهنگ را با مرحلۀ مشابه فرهنگ دیگر مقایسه کرد، زیرا «معاصرت» در اینجا بمعنای هم مرحله بودن دو فرهنگ است، نه همزمانی آنها. بعبارت دیگر، تأکید بر خودبسندگی فرهنگها بمعنای مخالفت با هرگونه نظامسازی و قانون فراگیر، و نیز قبول نسبیت و قیاس‌ناپذیری فرهنگهاست و در مقابل، طرح ریخت‌شناسی تطبیقی فرهنگها، بمعنای اذعان به یک قانون فراتاریخی و فرافرهنگی صادق دربارۀ همۀ فرهنگهاست. عده‌یی از این تعارض با عنوان پارادوکس تطبیقی یاد کرده‌اند و کوشیده‌اند بنحوی آن را رفع نمایند. در این مقاله، افزون بر تنقیح دو دیدگاه فوق، تلاش شده بجای به مسلخ بردن یکی از آن‌دو بنفع دیگری، وجه جمع و توفیقی بین آنها پیدا شود.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/52383مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221Moral Motivation Based on Originانگیزش اخلاقی بر اساس منشأ2748fa مجید طیبی جبلیدانشجوی دکتری فلسفه، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایرانمحمدشکریاستادیار گروه فلسفه، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران انشاء اللهرحمتیاستاد گروه فلسفه، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران2025630<p style="direction: ltr;">The present paper explores the nature of moral motivation and its place in explaining moral action. Focusing on philosophical analyses, especially from the perspective of Kantian ethics, it is shown that the moral value of an action lies not in its consequences, but in the agent's intention and type of motivation. In this regard, the distinction between intrinsic and extrinsic motivations is explained, and the role of good will and sense of duty in the formation of genuine moral motivation is emphasized. Furthermore, by examining the relationship between reason, emotion, and will, the nature of moral motivation and its differences based on origin are analyzed. The research results indicate that moral motivation is a necessary condition for the moral validity of actions; what leads to a moral act may be based on personal interest or the fulfillment of moral duty. The paper also addresses the issues of utilitarianism, egoism, and altruism, which determine the type of moral motivation. Additionally, the difference between rationalist and empiricist philosophers, who, respectively, considered the origin of moral impetus to be reason or emotion, is discussed. The leading rationalist philosopher in this discussion is Kant, and the leading empiricist philosopher is David Hume. Despite the differences in their views, the authors aim for a conclusion that encompasses both perspectives.</p><p>نوشتار پیش­رو به واکاوی چیستی انگیزش اخلاقی و جایگاه آن در تبیین کنش اخلاقی میپردازد. با تمرکز بر تحلیلهای فلسفی، بویژه از منظر اخلاق کانتی، نشان میدهیم که ارزش اخلاقی یک فعل نه در پیامدهای آن، بلکه در نیت فاعل و نوع انگیزش نهفته است. در این راستا، تمایز میان انگیزشهای درونی و بیرونی بیان شده و بر نقش ارادة نیک و احساس وظیفه در شکلگیری انگیزش اصیل اخلاقی تأکید میشود. همچنین، با بررسی نسبت میان عقل، احساس و اراده، به تحلیل ماهیت انگیزش اخلاقی و تفاوتهای آن بر اساس منشأ پرداخته‌ایم. نتیجة پژوهش حاکی از آنست که انگیزش اخلاقی شرط ضروری برای اعتبار اخلاقی کنشها محسوب میشود؛ آنچه موجب یک عمل اخلاقی میشود، ممکن است بر مبنای منفعت شخصی باشد، یا بر اساس عمل به وظیفة اخلاقی. مقاله به مسئلة فایده­گرایی، خودگرایی و دگرگرایی که نوع انگیزش اخلاقی را تعیین میکنند نیز التفات دارد. همچنین، تفاوت بین فیلسوفان عقل­گرا و تجربه­گرا نیز مورد بحث قرار گرفته است؛ آنها بترتیب، منشأ محرک اخلاقی را عقل یا احساس دانسته‌اند. سرآمد فیلسوفان عقل­گرا در این مبحث، کانت و سرآمد فیلسوفان تجربه­گرا، دیوید هیوم است. ما برغم تفاوتهای دیدگاهشان، به نتیجه­یی نظر داریم که هر دو دیدگاه را دربرمیگیرد.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/50712مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221An Evaluation of the Status of “Religious” Dimension of Culture in Max Weber’s Theory of Sociology of Religionسنجش جایگاه بعد «دینی» فرهنگ در نظریة جامعهشناسی دین ماکس وبر4980fa امیر صادقیاستادریار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران20251129<p style="direction: ltr;">The question of what role religion plays and can play in today's cultural world necessitates a dual understanding of our lived cultural world, religion's relationship with it, and religion’s place within it. Accordingly, the author will first briefly review the history of religious thought and its cultural contexts and then examine one of the most important theoretical formulations in this field within Max Weber's sociology; a theory replete with direct and indirect references to religion and its connection to the formation of social constructs. It can be boldly stated that the place of religion in Weber's theory is of such importance that ignoring it would lead to the collapse of the entirety of what is known as Weber's sociology. To philosophically examine this religious dimension, while explaining the sociological characteristics of Weber’s view on religion, the philosophical foundations of establishing religion as an inseparable dimension and part of culture will be analyzed, and Weber’s use of the concepts of value-relevance, rationalization, and their connection to religion in sociology will be investigated. Finally, the present paper aims to offer a systematic critique of Weber’s theoretical framework based on a philosophical approach within the limits of the author’s methodological stance.</p><p>پرسش از اینکه دین در جهان فرهنگی امروز چه نقشی ایفا میکند و چه نقشی میتواند بر عهده داشته باشد، مستلزم فهم دوسویۀ جهان فرهنگیِ زیست ما و نسبت و جایگاه دین با آن و در آن است. بر این اساس، نخست نگاهی کوتاه به تاریخ اندیشة دینی و بسترهای فرهنگی آن خواهیم افکند و سپس یکی از مهمترین صورتبندیهای نظری در این زمینه را در جامعه‌شناسی ماکس وبر بررسی خواهیم کرد؛ نظریه‌یی که سراسر آن شامل اشارات مستقیم و غیرمستقیم به دین و ارتباط آن با شکلگیری و برساختهای اجتماعی است و بجرئت میتوان گفت جایگاه دین در نظریة وبر از چنان اهمیتی برخوردار است که با نادیده گرفتن آن، کل آنچه بعنوان جامعه‌شناسی وبر شناخته میشود از هم فروخواهد پاشید. برای بررسی فلسفی این بُعد دینی، ضمن توضیح مختصات جامعه‌شناختی نگاه وبر به دین، بنیانهای فلسفی چنین جایابی‌یی از دین بعنوان بُعد و جزئی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ، واکاوی خواهد شد و نحوة بهره‌مندی وبر از مفاهیم نسبت ارزشی، عقلانی‌سازی و ارتباط آنها با دین در جامعه‌شناسی بررسی خواهد گردید. در پایان، جستار پیش­رو درصدد است درحد توان، با اتکا بر رویکرد فلسفی، نقدی روشمند بر نظام نظری وبر ارائه نماید.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/52251مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221Anaxagoras’ Encounter with Parmenides: A Critical Analysis of the Theory of Continuity and Expansionمواجهۀ آناکساگوراس با پارمنیدس؛ تحلیلی انتقادی بر نظریۀ تداوم و بسط 81100faقاسمپورحسن درزیدانشیار گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران0000-0003-3665-6303 زهرا حاجی شاه کرمدانشآموختۀ دکتری جامعهشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران 0000000150980711پدرام پورحسندانشجوی دکتری فلسفۀ هنر، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران2026221<p>The important question regarding the encounter involves the triadic of interpretation, expansion, and opposition of an idea. Should Anaxagoras’ philosophical system be considered in opposition to Parmenides’ philosophy or as a continuation, explanation, and interpretation of it? Interpretations and short writings indicate neither mere opposition nor continuity and expansion; rather, they primarily point to an interpretive approach and even an independent approach. The prevailing view is that Anaxagoras based his theory on the background of Greek philosophy and earlier philosophers, and it is particularly thought that he sought to provide an answer to Parmenides’ account of the nature of reality. Parmenides is the first Greek philosopher to argue that anything that fundamentally exists can neither come into being nor perish. Anaxagoras’ approach, concepts, and interpretations show that he incorporated this idea into his system. Nevertheless, it can be said that Anaxagoras’ philosophy was formed in relation to Parmenides’ philosophy, although it is not merely a continuation or expansion of it. This paper attempts to examine and evaluate the various views of researchers regarding Anaxagoras’ intellectual relationship with Parmenides in order to clarify that, contrary to the common belief, Anaxagoras was not merely a continuation of Parmenides’ thought and diverged from him in certain areas, even adopting an independent approach regarding three topics: affirmative cosmology, numerical monism, and teleology. Historical sources and interpretive evidence suggest that Anaxagoras largely adopted a different and opposing approach in his encounter with Parmenides.</p><p>پرسش مهم درباب مواجهه، معنای سه‌گانۀ تفسیری، بسط و گسترش ایده و تقابل است. آیا نظام فلسفی آناکساگوراس را باید در برابر فلسفه پارمنیدس بشمار آورد یا در تداوم و شرح و تفسیر آن؟ تعابیر و پاره‌نوشته‌ها نه حکایت از تقابلِ صرف دارند و نه استمرار و بسط، بلکه عمدتاً بر رویکرد تفسیری و حتی رهیافتی مستقل دلالت دارند. دیدگاه رایج اینست که آناکساگوراس نظریة خود را بر پس زمینۀ فلسفۀ یونانی و فیلسوفان پیشین پایه‌گذاری کرده و بطور خاص، تصور میشود که او میکوشد پاسخی به روایت پارمنیدس از ماهیت واقعیت ارائه دهد. پارمنیدس نخستین فیلسوف یونانی است که استدلال میکند هر چیزی که بشیوه‏یی بنیادین وجود دارد، نه میتواند بوجود آید و نه معدوم گردد. رویکرد و مفاهیم و تعابیر آناکساگوراس نشان میدهد که وی این ایده را در نظام خود گنجانده است. با این‎وصف، میتوان گفت فلسفه آناکساگوراس بنوعی در نسبت با فلسفة پارمنیدس شکل گرفت، گرچه صرفاً تداوم یا بسط آن نیست. در نوشتار حاضر کوشش خواهد شد دیدگاههای مختلف پژوهشگران درباب نسبت فکری آناکساگوراس با پارمنیدس مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد تا روشن گردد که برخلاف تصور غالب، آناکساگوراس صرفاً تداوم اندیشۀ پارمنیدس نبوده و در حیطه‎هایی از او جدا شده و حتی در سه موضوع کیهان‎شناسی ایجابی، مونیسم عددی و غایت، رویکردی مستقل در پیش گرفته است. منابع تاریخی و شواهد تفسیری نشان میدهند که آناکساگوراس در مواجهه با پارمنیدس، عمدتاً رویکردی متفاوت و تقابلی داشت.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/53175مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221A Reflection on the Principle of "The Pure is Neither Dual or repeated"تأملی در قاعدۀ «صرف الشىء لایتثنّى و لایتکرّر»101116fa جواد صوفیدانشآموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران20251024<p style="direction: ltr;">The principle “The pure thing is neither dual or repeated”, sometimes referred to as “The pure thing has no distinction and no repetition,” is a philosophical principle first observed in the writings of Shaykh al-Ishrāq. The purport of this principle is: if something is purified from all that is superfluous to it and only its essence remains, it does not admit multiplicity or repetition. Although, in the view of Muslim philosophers, conceiving and assenting to this rule is not very difficult, careful reflection indicates that there are certain ambiguities in the meaning of “pure existence.” The meaning of “thing” in “pure thing” is either quiddity or existence. If it is quiddity, a pure quiddity that is not accompanied by anything else will only exist in the mind because a natural universal is accompanied by accidents. However, if the meaning of “thing” is existence, then a precise interpretation of pure existence must first be provided, and then the principle must be proven because the philosophers' interpretation of pure existence is based on the premise that the Necessary Being is pure existence and lacks anything that indicates the imperfection and limitation of contingents, such as potency, matter, and quiddity, pure existence, and so on. This is while, according to these interpretations, some objections are raised against the principle and, thus, it is not complete.</p><p>قاعدة «صرف الشىء لا یتثنّى و لا یتکرّر» که گاهی نیز از آن با «صرف الشئ لا میز فیه و لا تکرر» یاد میشود، از قواعد فلسفی‌یی است که نخستین‌بار در نوشته‌های شیخ اشراق دیده شده است. مفاد این قاعده چنین است: اگر چیزی از تمام آنچه زائد بر آن است خالص شود و تنها ذات آن بماند، تعدد و تکثر نمیپذیرد. هر چند بنظر حکمای مسلمان، تصور و تصدیق به این قاعده چندان دشوار نیست، اما دقت و تأمل در آن حاکی از اینست که در معنای صرف‌الوجود ابهاماتی وجود دارد. مراد از «شئ» در «صرف الشئ»، یا ماهیت است یا وجود. اگر ماهیت باشد، ماهیت صرف که همراه آن چیزی نباشد، جز در ذهن نخواهد بود، زیرا کلی طبیعی همراه عوارض است. اما اگر مراد از «شئ»، وجود باشد، ابتدا باید تفسیری دقیق از صرف‌الوجود ارائه داد و سپس به اثبات قاعده پرداخت، زیرا تفسیر حکما از صرف الوجود، بر این مبناست که واجب، صرف الوجود است و هر آنچه را که حاکی از نقص و محدودیت ممکنات است ـ‌مثل قوه، ماده و ماهیت، صرف الوجود‌ و...‌ـ ندارد. این در حالیست که بنا بر این تفاسیر، اشکالاتی بر قاعده وارد میشود و قاعده تمام نخواهد بود.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/51890مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221Historical Evolution of the Theory of "Preservation of Quiddity"تطور تاریخی نظریۀ «انحفاظ ماهیت»117138fa حسینخرسندی امین دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران000900055686649Xمحمدعلیوطن دوستاستادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0000-0002-7985-1654علیرضاکهنسالدانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران0000-0002-1797-431720251119<p style="direction: ltr;">Providing a solution for connecting the mind and the external world in acquired knowledge is a very important, yet difficult, problem. Through ontological analyses of mental forms, Muslim philosophers and <em>mutikallimūn</em>, have examined their relationship with external realities. However, they have faced some ambiguities and questions in this regard. It is a question whether they believe in essentialism and the quiddative identity of the mind and external world or not. A study of their scientific works in this area shows a division in their statements. Part of their discourse supports their belief in the quiddative identity of the mind and external world (the theory of “preservation of quiddity”), while another part creates the impression that they believed in the theory of the phantom. Therefore, a historical-analytical study of their views will not be without benefit. In this paper, by examining the works of great figures such as Ibn Sīnā, Shaykh al-Ishrāq, Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Khwājah Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, Mīr Sayyid Sharīf Jurjānī, and Mullā Ṣadrā, the authors trace the theory of “preservation of quiddity.” After delving into the views of each of these great figures, they examine the belief in the theory of the phantom in the Peripatetic philosophy. On the one hand, based on their findings from the words of former philosophers and by criticizing their support of the theory of the phantom, they clarify the philosophers’ general belief in the theory of “preservation of quiddity”. On the other hand, they bring to light the weakness of attributing the theory of the phantom to philosophers such as Avicenna.</p><p>ارائة راهکاری برای پیوند ذهن و عین در علم حصولی، مسئله­یی بسیار مهم، اما دشوار است. حکما و متکلمان مسلمان با واکاوی هستی­شناختی صورتهای ذهنی، به بررسی رابطۀ آنها با واقعیتهای خارجی پرداخته‌اند. با وجود این، آنان در اینباره با ابهامها و پرسشهایی مواجهند. آیا آنان به ذاتگرایی و اینهمانی ماهوی ذهن و عین باور دارند؟ مطالعۀ آثار علمی آنان در این­ باب نشان از دو دستگی سخنانشان دارد. بخشی از سخنان آنان، مؤید باورشان به اینهمانی ماهوی ذهن و عین (نظریۀ «انحفاظ ماهیت») است، اما بخشی دیگر، این گمان را ایجاد میکند که آنان به نظریۀ شبح باور داشته‌اند. از اینرو، بررسی تاریخی‌ـ‌تحلیلی دیدگاه آنها خالی از فایده نخواهد بود. در این نوشتار با بررسی آثار بزرگانی همچون ابن­سینا، شیخ­اشراق، فخر رازی، خواجه نصیرالدین طوسی، میر سیدشریف جرجانی و ملاصدرا، به تتبع نظریۀ «انحفاظ ماهیت» میپردازیم. پس از غور در دیدگاه هر کدام از این بزرگان، باور به نظریۀ شبح در حکمت مشاء را بررسی کرده‌ایم. با آنچه از جستجو در کلمات حکمای پیشین بدست آورده‌ایم و با نقد آنچه در تأیید باور آنان به نظریۀ شبح، مطرح ساخته‌ایم، از یکسو باورمندی عموم حکما به نظریۀ «انحفاظ ماهیت» روشن میشود و از سوی دیگر، سستی اسناد نظریۀ شبح به حکمایی نظیر بوعلی سینا مشخص میگردد.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/52135مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891622026221The Philosophical Seminary of Sabzevar, an Educational Center or a School of Thought?حوزه فلسفی سبزوار، مکتب یا مدرسه؟139160faمحمدمهدیکمالیاستادیار پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران محمدهادیکمالیدانشآموخته دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران2025126<p style="direction: ltr;">The philosophical seminary of Sabzevar, founded by Ḥājj Mullā Hādī Sabzevārī in the 13<sup>th</sup> century AH, is considered one of the most important philosophical centers in Iran in recent centuries. However, a serious question arises in this regard: Can this center be recognized as an independent philosophical school, or should it be classified as a philosophical educational center (<em>madrasa</em>)? The present study, following an analytical approach, examines the distinguishing characteristics of a philosophical school from a philosophical center and investigates the position of the Sabzevar seminary within this framework. In this analysis, certain criteria such as conceptual innovation, theoretical coherence, sustainability beyond time and place, and the ability to create a movement are considered as characteristics of a philosophical school, while dependence on place and individuals, temporal limitations, and focus on education are introduced as features of a philosophical academy or center. The results show that the philosophical seminary of Sabzevar, despite its valuable scientific achievements and the training of prominent students, was more of a continuation and expansion of Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy and lacked the fundamental innovations and theoretical independence necessary to form an independent philosophical school. However, it can undoubtedly be considered a vibrant and flourishing philosophical center that, in addition to explaining and strengthening Transcendent Philosophy, played a significant role in promoting and transmitting it to other philosophical centers.</p><p>حوزة فلسفی سبزوار، که توسط حاج ملاهادی سبزواری در قرن سیزدهم قمری تأسیس گردید، یکی از مهمترین مراکز فلسفی ایران در قرون متأخر بشمار میرود. اما در اینباره پرسشی جدی مطرح است و آن اینکه آیا میتوان این حوزه را بعنوان یک مکتب فلسفی مستقل شناخت، یا باید آن را در زمره مدارس فلسفی جای داد؟ پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی، به واکاوی شاخصه‌های تفکیک مکتب فلسفی از مدرسة فلسفی پرداخته و جایگاه حوزة سبزوار را در این چارچوب بررسی میکند. در این تحلیل، معیارهایی همچون نوآوری مفهومی، انسجام نظری، پایداری فراتر از زمان و مکان، و قابلیت جریان‌سازی، بعنوان شاخصه‌های مکتب فلسفی مورد مداقه قرار گرفته و در مقابل، وابستگی به مکان و اشخاص، محدودیت زمانی، و تمرکز بر آموزش، بعنوان ویژگیهای مدارس فلسفی معرفی شده است. نتایج نشان میدهد که حوزة فلسفی سبزوار، با وجود دستاوردهای علمی ارزشمند و تربیت شاگردان برجسته، بیشتر ادامه و گسترش حکمت متعالیه صدرالمتألهین بوده و فاقد نوآوریهای بنیادین و استقلال نظری لازم برای شکلگیری یک مکتب فلسفی مستقل است. اما بیشک میتوان آن را یک مدرسه فلسفی پر شور و پر رونق دانست که علاوه بر تبیین و تحکیم حکمت متعالیه، در ترویج و انتقال آن به دیگر مراکز فلسفی، سهمی بسزا داشته است.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/49315