مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216Editor's Noteيادداشت سردبير34faحسینکلباسی اشتریاستاد گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران20251216<p>«طبیعت» و «محیط زیست» دو واژه از زمرة واژگانی هستند که در روزگار ما از آنها بسیار نام میبرند و بصورتهای مختلف در گزارشها و خبرها و رویدادهای روزانه، در سراسر جهان انعکاس می‌یابند. این انعکاس البته بار معنایی متفاوتی با گذشته دارد و اکنون بسبب اشتهای سیری‌ناپذیر بشر در استخراج ذخایر و منابع و دخالتهای روزافزون و تصرفات گستردۀ آدمی، بتدریج معنای اصیل، نشاط‌آفرین و الهام‌بخش خود را از دست داده و در عوض، مکان و صحنه‌یی سراسر آلوده و بحران‌زا را به ذهن متبادر میکند. براستی منشأ این دگرگونی و دگردیسی چیست؟ و چرا برخلاف گذشته، نگرانی از تخریب و زوال طبیعت رو به افزایش است؟ قرنهای متمادی، آدمی از محیط پیرامونی خود برای کسب آرامش، تجدید قوا و رفع نیازهای اصلی و اولیه خود بهره میگرفت و مهمتر از همه، «طبیعت» بسان طرح و الگویی اعلی، برای خلاقیتهای هنری و صنعتی لحاظ میشد و بزبان فلسفی، آدمی همواره در کار «تقلید» و «محاکات»، از طبیعت الهام میگرفت و میگیرد. به زبان مابعدالطبیعی و دینی، تمامی مظاهر هستی، کیهان و افلاک، و ازجمله «طبیعت»، نشانه‌های (آیات) خلقت و آثار صُنع آفریننده است و آدمی با نظر بهمین نشانه‌ها، میتواند راه خود را در نظر و حتی در عمل، پیدا کند. میدانیم که نقش طبیعت در تمامی دانشها، صنایع و هنرها آشکار است و در صورت فقدان چنین منبع الهام و خلاقیتی، تصور ظهور حتی یک اثر علمی و هنری بدست بشر منتفی است. و نیز میدانیم هر آنچه ساکنان طبیعت از آن طلب کرده‌اند، بیدریغ و بیمنّت در اختیار آنان قرار داده است. با اینهمه، این ساکنان ـ‌و درواقع میهمانان‌ـ ناسپاسِ نسبت به میزبان، نه‌تنها آداب شکرگذاری از میزبان را بجا نیاوردند، بلکه دست تاراج و یغما را دراز کرده و دارایی خدادادی را در مسیر خلاف فطرت و طبیعت بکار گرفتند.</p>
<p>اکنون، اندیشمندان و فیلسوفان هرچه که دربارة «فلسفه محیط زیست» بگویند و بنویسند و بهر میزان که سازمانها و دستگاههای عریض و طویل، درصدد نگاهبانی از میراث رو به زوال منابع طبیعی تلاش کنند، در گوش ناشنوای صاحبان قدرت تکنولوژی اثر نمیکند و چنانکه در کتاب خدا توصیف شده است، بشر بدست خویش، خود را تباه میسازد، مگر آنکه به فطرت سلیم و آموزه‌های وحی بازگردد و از سرکشی در مقابل قانون الهی منصرف شود. به امید آن روز.</p><p>«طبیعت» و «محیط زیست» دو واژه از زمرة واژگانی هستند که در روزگار ما از آنها بسیار نام میبرند و بصورتهای مختلف در گزارشها و خبرها و رویدادهای روزانه، در سراسر جهان انعکاس می‌یابند. این انعکاس البته بار معنایی متفاوتی با گذشته دارد و اکنون بسبب اشتهای سیری‌ناپذیر بشر در استخراج ذخایر و منابع و دخالتهای روزافزون و تصرفات گستردۀ آدمی، بتدریج معنای اصیل، نشاط‌آفرین و الهام‌بخش خود را از دست داده و در عوض، مکان و صحنه‌یی سراسر آلوده و بحران‌زا را به ذهن متبادر میکند. براستی منشأ این دگرگونی و دگردیسی چیست؟ و چرا برخلاف گذشته، نگرانی از تخریب و زوال طبیعت رو به افزایش است؟ قرنهای متمادی، آدمی از محیط پیرامونی خود برای کسب آرامش، تجدید قوا و رفع نیازهای اصلی و اولیه خود بهره میگرفت و مهمتر از همه، «طبیعت» بسان طرح و الگویی اعلی، برای خلاقیتهای هنری و صنعتی لحاظ میشد و بزبان فلسفی، آدمی همواره در کار «تقلید» و «محاکات»، از طبیعت الهام میگرفت و میگیرد. به زبان مابعدالطبیعی و دینی، تمامی مظاهر هستی، کیهان و افلاک، و ازجمله «طبیعت»، نشانه‌های (آیات) خلقت و آثار صُنع آفریننده است و آدمی با نظر بهمین نشانه‌ها، میتواند راه خود را در نظر و حتی در عمل، پیدا کند. میدانیم که نقش طبیعت در تمامی دانشها، صنایع و هنرها آشکار است و در صورت فقدان چنین منبع الهام و خلاقیتی، تصور ظهور حتی یک اثر علمی و هنری بدست بشر منتفی است. و نیز میدانیم هر آنچه ساکنان طبیعت از آن طلب کرده‌اند، بیدریغ و بیمنّت در اختیار آنان قرار داده است. با اینهمه، این ساکنان ـ‌و درواقع میهمانان‌ـ ناسپاسِ نسبت به میزبان، نه‌تنها آداب شکرگذاری از میزبان را بجا نیاوردند، بلکه دست تاراج و یغما را دراز کرده و دارایی خدادادی را در مسیر خلاف فطرت و طبیعت بکار گرفتند.</p>
<p>اکنون، اندیشمندان و فیلسوفان هرچه که دربارة «فلسفه محیط زیست» بگویند و بنویسند و بهر میزان که سازمانها و دستگاههای عریض و طویل، درصدد نگاهبانی از میراث رو به زوال منابع طبیعی تلاش کنند، در گوش ناشنوای صاحبان قدرت تکنولوژی اثر نمیکند و چنانکه در کتاب خدا توصیف شده است، بشر بدست خویش، خود را تباه میسازد، مگر آنکه به فطرت سلیم و آموزه‌های وحی بازگردد و از سرکشی در مقابل قانون الهی منصرف شود. به امید آن روز.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/52490مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216An Illuminationist Reading of the Reflection of Zurvanite Thoughts in Pythagorean Wisdom (A Case Study: Pherecydes’s Cosmology)خوانشی اشراقی از بازتاب اندیشههای زروانی در حکمت فیثاغوری (مطالعه موردی: موقعیت کیهانشناسی فرکیدس)536faزهرازارعاستادیار پژوهشکده مردمشناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران00090008720156462025927<p style="direction: ltr;">The present study aims to elucidate the position of Pherecydes of Syros – as one of the influential teachers of Pythagoras – in the pre-Socratic philosophical tradition, by deeply examining the essential connections between his thoughts and <em>Zurvanite</em> teachings. Following a descriptive-analytical method and relying on extensive library studies, along with documented comparative analyses and references to credible historical evidence, this paper meticulously compares the fundamental components of Pherecydes’ philosophy, including his divine cosmology centered on the role of Chronos (Time), the concept of Heptamychos as a cosmic structure, and the doctrine of the immortality of the soul, with the principles of <em>Zurvanite</em> monotheism, especially in light of Suhrawardī’s Illuminationist reading of wisdom. The research findings indicate that Pherecydes, as the first pre-Socratic philosopher to formulate a coherent cosmological system, was profoundly influenced by Eastern philosophical trends, particularly <em>Zurvanite</em> beliefs. This deep influence was transmitted through him to Pythagorean wisdom and played a role in shaping the intellectual foundations of later Greek philosophical schools. This paper, by criticizing and correcting some previous erroneous views in this field and by direct reference to historical documents, as well as a detailed content analysis of Pherecydes' remaining ideas, introduces him as a key and largely overlooked intermediary link in the transmission of fundamental concepts from <em>Zurvanite</em> monotheism to Pythagorean wisdom. Through the discovery of this ancient connection, the author tries to contribute to enriching the literature in the field of Suhrawardī studies and to further clarify the close and historical relationship between the Khosravani wisdom of ancient Iran and Pythagorean wisdom.</p><p>پژوهش پیش رو، با هدف تبیین جایگاه فرکیدس سیروسی ـ‌در مقام یکی از آموزگاران اثرگذار بر فیثاغورس‌ـ در سنت فلسفی پیشاسقراطی، به بررسی عمیق پیوندهای ماهوی میان اندیشه‌های وی با تعالیم زروانی میپردازد. این نوشتار با بهره‌گیری از روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و اتکا به مطالعات کتابخانه‌یی گسترده، همراه با تحلیلهای تطبیقی مستند و استناد به قرائن تاریخی معتبر، به مقایسه دقیق مؤلفه‌های بنیادین اندیشۀ فرکیدسی ـ‌شامل کیهان‌شناخت الهی با محوریت نقش کرونوس (زمان)، مفهوم هپتامیخوس بمثابه ساختار کیهانی، و آموزۀ جاودانگی روح‌ـ با مبانی توحید زروانی، بویژه در پرتو خوانش اشراقی حکمت سهروردی میپردازد. یافته‌های تحقیق حاکی از آنست که فرکیدس، در مقام نخستین فیلسوف پیش‌سقراطی که نظام کیهان‌شناختی منسجمی را صورت‌بندی نمود، عمیقاً متأثر از جریانهای فکری شرقی، بویژه باورهای زروانی بوده است. این تأثیرپذیری ژرف، از طریق وی به حکمت فیثاغوریان منتقل شده و در شکلگیری بنیادهای فکری مکاتب متأخر فلسفی یونان نقش‌آفرینی کرده است. این نوشتار، با نقد و تصحیح برخی آراء ناصواب پیشین در این حوزه و با ارجاع مستقیم به مستندات تاریخی، و نیز بررسی محتوایی دقیق آراء بازمانده از فرکیدس، او را بمثابه یک حلقۀ واسطة کلیدی و تا حد زیادی مغفول، در انتقال مفاهیم بنیادین از توحید زروانی به حکمت فیثاغوری معرفی میکند. بدینسان، این پژوهش میکوشد از رهگذر کشف این ارتباط دیرینه، سهمی در غنابخشی به ادبیات حوزۀ سهروردی‌پژوهی و نیز تبیین هرچه شفافتر ارتباط وثیق و تاریخی میان حکمت خسروانی ایران باستان و حکمت فیثاغوری، ایفا نماید.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/51621مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216The Word “Sīyāsat” in Arabic Dictionaries Before the Fifth Century AH: A Historical Inquiryواژه «سیاست» در لغتنامههای عربی پیش از سده پنجم هجری؛ جستاری تاریخی3762faسجادهجریدانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه بینالمللی امامخمینی (ره)، قزوین، ایران حجتفلاح توتکاردانشیار گروه تاریخ، دانشگاه بینالمللی امامخمینی (ره)، قزوین، ایرانباقرعلی عادلفردانشیار گروه تاریخ، دانشگاه بینالمللی امامخمینی (ره)، قزوین، ایرانعبدالرفیع رحیمیدانشیار گروه تاریخ، دانشگاه بینالمللی امامخمینی (ره)، قزوین، ایران20251017<p style="direction: ltr;">The frequently used word “<em>Sīyāsat</em>,” which today corresponds to “politics” and “policy,” has a long history in the Islamic world, especially in practical wisdom. Some historians consider the historical meaning of this word to be different from its current meaning, while others consider them somewhat similar. To judge between these two viewpoints, one should first examine it in Arabic dictionaries, among which the dictionaries written up to the 5<sup>th</sup> century are of significant importance and exhibit originality. This article attempts to analyze the philology of the word “<em>Sīyāsat</em>” and to explore the components of its semantic network. For this purpose, dictionaries written up to the 5<sup>th</sup> century AH have been individually examined and compared. Although the majority of these works are silent about the connection of “<em>Sīyāsat</em>” with the nominal meanings of "س و س", two dictionaries, <em>Maqayis al-Lughah</em> by Ibn Fāris and <em>Al-Furūq al-Lughawīyyah</em> by Abū Ḥilāl al-Askarī, have put forward certain hypotheses in this regard that make it difficult to judge between them and choose one. Abū Ḥilāl is the only lexicographer among these dictionary writers who compared “<em>Sīyāsat</em>” (politics or policy) with “<em>tadbīr”</em> (administration, governance). In this comparison, Abū Ḥilāl believes that the actions and attributes of “<em>Sīyāsat”</em> cannot be applied to God. However, the phrase “<em>Sīyāsat Allāh”</em> (God’s governance) has been used in the texts written by his contemporaries, and it seems that Miskawayh al-Rāzī, in <em>Tahdhīb</em><em> al-Akhlāq</em>, was a pioneer in using this compound, apparently under the influence of its Greek translations. This article aims to investigate Abū Ḥilāl’s claim regarding “<em>Sīyāsat</em>”.</p><p>واژة پربسامد سیاست که امروزه برابر politics و policy نهاده میشود، تاریخی دراز در جهان اسلام، بویژه در حکمت عملی دارد. برخی مورخان معنای تاریخی این واژه را جز معنای امروزینش میدانند و بعضی آنها را تا حدودی یکسان میشمارند. برای داوری میان این دو دیدگاه،‌ نخست باید آن را در فرهنگ‌لغتهای تازی بررسی کرد و در این میان، فرهنگ‌لغتهای نوشته‌شده تا سدة پنجم، اهمیت و اصالت دارند. این مقاله میکوشد فقه‌اللغة واژه‌ سیاست را واکاود و اجزای شبکة معنایی آن را بدست آورد. برای این مهم، فرهنگ‌لغتهای نوشته‌شده تا سدة پنجم هجری، یک‌بیک بررسی و با یکدیگر سنجیده شده‌اند. هرچند قاطبة این آثار دربارة ارتباط سیاست با معانی اسمی «س‌وس» خاموشند، اما دو فرهنگ <em>مقاییس اللغة</em>‌ ابن‌فارس و <em>الفروق اللغویة</em> ابوهلال عسکری در اینباره حدس‌هایی را پیش کشیده‌اند که داوری میانشان و برگزیدن یکی از این‌دو را دشوار میکند. ابوهلال تنها لغوی از میان این فرهنگ‌نگاران است که سیاست را با «تدبیر» سنجیده است. در این سنجش، ابوهلال باور دارد که نمیتوان افعال و اوصاف سیاست را برای خدا بکار برد. اما در متنهای معاصرانش عبارت «سیاسة الله» بکار رفته و گویا مسکویه رازی در <em>تهذیب الأخلاق،</em> در کاربرد این آمیزه گوی سبقت را ربوده و بنظر میرسد او متأثر از ترجمه‌های یونانی از این ترکیب بهره برده است. این مقاله میکوشد مدعای ابوهلال را بررسی نماید.</p>
<p> </p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/51839مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216Secondary Intelligibles, Time and Space from the Perspectives of Kant and Mullā Ṣadrā: A Comparative Study معقولات ثانی، زمان و مکان از نظر کانت و ملاصدرا؛ پژوهشی تطبیقی 6384faحسینعلیرمضانیدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران 0000-0002-2321-5720مهدی منفرددانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران0009-0006-1375-1788202557<p style="direction: ltr;">The present study aims to compare the views of Mullā Ṣadrā and Kant on time and space to identify the potential intellectual affinities between these two thinkers in understanding these two concepts. The comparison is made when the analytical foundations of the two philosophers differ considerably, while their goals and sometimes their methods are the same. Mullā Ṣadrā and Kant fundamentally differ in their epistemological analysis of time and space and, for this reason, their methods do not align with each other, making a comparison between their views difficult. However, instances of proximity between the two philosophers can be found within their discourse; both have considered knowledge itself to be needless of proof, and “essential priority” (in the terminology of Islamic philosophy) in knowledge is close to Kant's concepts of “a priori” and “transcendental,” which can be inferred from the tenor of his explanation of transcendence. It seems that Mullā Ṣadrā’s concept of secondary intelligibles can be aligned with Kant's prior (and not necessarily transcendental) knowledge, and observe that both their interpretations return to a similar point. What Kant considers to be the function of pure reason (in the Sadrian language, abstracted from sense) can be considered the same as the “perception of non-sensory meaning” in Mullā Ṣadrā’s philosophy, and beyond the thoughts of both philosophers, the two viewpoints are found to be closely similar. “The distance of knowledge from the first sensory perception in terms of time and space” is seen in the words of both Kant and Mullā Ṣadrā.</p><p>پژوهش پیش رو درصدد تطبیق نظر ملاصدرا و کانت درباب مسئلة زمان و مکان برای یافتن قرابتهای فکری این­دو اندیشمند در شناخت مفهوم این‌دو است. تطبیق زمانی صورت میگیرد که مبانی تحلیل دو فیلسوف با هم تطابق چندانی ندارد، اما هدف و گاه روش آنها، یکسان است. ملاصدرا و کانت در تحلیل معرفت‌شناسی زمان و مکان، در مبانی با هم تفاوت بنیادین دارند و بهمین دلیل، روششان نیز با یکدیگر همخوانی نداشته و تطبیق بین آراء آنها دشوار است. اما مواردی از نزدیکی دو فیلسوف را میتوان از بطن کلام آنان یافت؛ هر دو بگونه‌یی خودِ علم را بینیاز از اثبات دانسته‌اند و «تقدم ذاتی» (در زبان فلسفة اسلامی) در معرفت، نزدیک به معنای «پیشین» و «استعلایی» کانت که از فحوای شرح او در استعلا میتوان آن را برداشت نمود، است. بنظر میرسد بتوان معقول ثانی در بیان ملاصدرا را با شناختهای پیشین (و نه لزوماً استعلایی) کانت همسو دانست و بازگشت (تأویل) هر دو را به یک نقطه، مشاهده کرد. آنچه کانت وظیفة عقل محض (بزبان صدرایی، مجرد از حس) میداند را میتوان همان «ادراک معنای غیرمحسوس» در فلسفة ملاصدرا دانست و در پساپردة ذهن هر دو فیلسوف، این دو ادراک را نزدیک یافت. «فاصله داشتن معرفت به زمان و مکان از اولین ادراک حسی» در کلام کانت و ملاصدرا دیده میشود.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/50156مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216A Study of Two False Perspectives on Khwajah Nāṣīr al-Dīn Ṭūsī: A Hellenist Scholar from Azerbaijan بررسی دو دیدگاه ناصواب درباره نصیرالدین طوسی: دانشمندی از آذربایجان و وفادار به سنت یونانیمآب85100faمرتضیمتولّیدانشآموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 000000025305695120251019<p style="direction: ltr;">In non-Persian and non-Arabic works about Khwajah Nāṣīr al-Dīn Ṭūsī, two strange views have emerged: that Ṭūsī was a scholar from Azerbaijan, and that he was committed to a Hellenistic perspective. This paper is intended to examine these two views and reveal their historical and analytical errors. During the last hundred years, neighboring countries have tried to claim Iran’s scholars as their own. One of these attempts is to consider Khwajah Nāṣīr al-Dīn Ṭūsī as Azerbaijani. Based on a historical and analytical approach, this paper initially shows that in no way can Ṭūsī be considered a scientist from Azerbaijan, and then it explains the reasons for this academic theft, including the fact that by doing so, they legitimize their government and strengthen its cultural pillars. On the other hand, given Ṭūsī’s extensive activities in mathematics and astronomy, Jamil Rajab, a historian of science in the Islamic tradition, intends to demonstrate that he sought to preserve the Greek heritage. Here, the author aims to prove that the claim that Ṭūsī was committed to a Hellenistic perspective, without pursuing the practical needs of the Islamic society or religious or other objectives, cannot be considered a sound allegation. Such a reductionist view of Ṭūsī conceals his complex and multidimensional personality.</p><p>در آثار غیرفارسی و غیرعربی دربارة خواجه نصیرالدین طوسی دو دیدگاه غریب بمیان آمده است: اینکه طوسی دانشمندی از آذربایجان است و اینکه او متعهد به نگرش یونانی‌مآب بوده است. هدف این مقاله بررسی این دو دیدگاه و آشکار ساختن خطاهای تاریخی و تحلیلی آنهاست. در صد سال اخیر کشورهای همسایه تلاش داشته‌اند دانشمندان کشور ما را بنام خود ثبت کنند. یکی از این تلاشها آذربایجانی دانستن خواجه نصیر است. این مقاله با رویکرد تاریخی و تحلیلی، نخست نشان میدهد که بهیچ روی نمیتوان طوسی را دانشمندی از آذربایجان دانست، آنگاه علل این سرقت علمی را تبیین خواهم نموده، از جمله اینکه بدین طریق به حکومت خود مشروعیت میبخشند و رکن فرهنگی آن را استوار میسازند. از طرف دیگر، جمیل رجب، مورخ علم در سنت اسلامی، با توجه به فعالیتهای زیاد طوسی در ریاضیات و نجوم، میخواهد نشان دهد که او در پی حفظ میراث یونانی بوده است. با رویکرد تاریخی و تحلیلی نشان خواهیم داد که نمیتوان این ادعا که طوسی متعهد به نگرش یونانی‌مآب بوده، بی‌آنکه در پی رفع نیازهای عملی جامعة اسلامی یا اهداف دینی یا غیر آن بوده باشد، را ادعایی استوار دانست. اینگونه نگاه فروکاهشی به طوسی، شخصیت پیچیده و چندبعدی او را کتمان میکند.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/51864مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216From the Responsibility of Philosophy to Religious Education (A Case Study: Plato, Hirst, and Mullā Ṣadrā)از مسئولیت فلسفه تا تربیت دینی (مطالعه موردی: افلاطون، هرست و ملاصدرا)101124faمریمسلطانی کوهانستانیدانشیار گروه فلسفه، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران پرستومصباحی جمشیداستادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران2025626<p style="direction: ltr;">The present study, focusing on the responsibility of philosophy, examines its relationship with religious education from the perspective of Plato, Hirst, and Mullā Ṣadrā. The research findings reveal that divine philosophers, unlike secular philosophers, consider education as related to knowledge and its ultimate goal as the flourishing of innate nature, resemblance to the divine origin, wise training, and at the highest level, training as a vicegerent of God. From this perspective, philosophy is responsible for guiding human reason, will, and human motives on a divine path. Accordingly, among divine philosophers, there is a positive relationship between the responsibility of philosophy and religious education. However, from the perspective of some theorists in the field of education, such as Hirst, who belong to the analytical tradition, this relationship is denied and, therefore, the ultimate goal of education is at best introduced as the education of a social human being. In the view of divine philosophers, religious education is the objective manifestation of the responsibility of philosophy. It is not a posterior matter subordinate to the responsibility of philosophy; rather, it is an a priori and fundamental horizon whose realization is identical with the realization of the responsibility of philosophy. In such a reading, speaking of the relationship between these two is not of the type of subject-predicate or basis-result relations, but rather of the type of the existential individuation of the responsibility of philosophy in religious education. This originates in the different anthropological, epistemological, and ontological foundations of these three philosophers.</p><p>پژوهش پیش رو با تمرکز بر مسئولیت فلسفه، به بررسی رابطة آن با تربیت دینی از منظر افلاطون، هرست و ملاصدرا میپردازد. یافته‌های پژوهش نشان میدهد فیلسوفان الهی، برخلاف فیلسوفان سکولار، تربیت را ناظر به معرفت دانسته و غایت آن را شکوفایی فطرت، تشبّه به مبدأ الهی، تربیت حکیم و در بالاترین مرتبه، تربیت خلیفه‌الله میدانند. از این منظر، فلسفه در هدایت عقل، اراده و انگیزه‌های انسانی در مسیری الهی، مسئول است؛ بهمین دلیل نزد حکمای الهی، رابطه‌یی ایجابی میان مسئولیت فلسفه و تربیت دینی وجود دارد. اما از منظر برخی از نظریه‌پردازان حوزة تربیت، مانند هرست که در سنت تحلیلی قرار میگیرند، این رابطه انکار میشود و ازاینرو غایت تربیت، در بهترین حالت، تربیت انسان اجتماعی معرفی میگردد. در نظر فیلسوفان الهی، تربیت دینی تجلی عینی مسئولیت فلسفه است؛ تربیت دینی، نه امری پسینی و تابع مسئولیت فلسفه، بلکه افقی پیشینی و بنیادین است که تحقق آن، همان تحقق مسئولیت فلسفه است. در چنین خوانشی، سخن گفتن از نسبت این­دو، نه از سنخ نسبتهای موضوع و محمول یا مبنا و نتیجه، بلکه از جنس تشخص وجودی مسئولیت فلسفه در تربیت دینی است. این امر ناشی از مبانی متفاوت انسان‌شناسی، معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی این سه فیلسوف است.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/50677مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216An Analysis of Khwajah Nāṣīr al-Dīn Ṭūsī’s View on Existence- Quiddity Relation: Principiality of Existence or Principiality of Existent?واکاوی دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی درباب رابطه وجود و ماهیت: اصالت وجود یا اصالت موجود؟125144faژاله مرادیدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران0000-0002-73776841سمیهمنفرداستادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000000299520182شمس اللهسراجدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران0000000321041904202556<p style="direction: ltr;">The issue of the principiality of existence or quiddity is one of the fundamental and influential discussions in Islamic philosophy, whose roots can be traced back to philosophical dialogs before Mullā Ṣadrā. In his works, especially in the book <em>Tajrīd al-i‘tiqād</em>, Khwajah Nāṣīr al-Dīn Ṭūsī, a prominent philosopher and <em>mutikallim</em> of the 7<sup>th</sup> century AH, addressed the issue of existence and quiddity in various ways, presenting a complex and partially synthetic view of the opinions of the Peripatetics and Illuminationists on this issue. Ṭūsī’s view serves as the connecting link between Peripatetic philosophy and Transcendent Philosophy; therefore, understanding his view helps in understanding the philosophical developments from Ibn Sīnā to Mullā Ṣadrā. The present study first identifies the point of conflict in the issue of the principiality and mentally-positedness, following a new approach, and accordingly examines Ṭūsī’s view on two levels: ontology and epistemology. Although some of Ṭūsī’s statements make it difficult to determine his exact position on the principiality of existence or quiddity, evidence suggests that, in all his works, he adhered to the objective oneness of existence and quiddity in the outside and their distinction in the mind. In various contexts, including the addition of existence to quiddity, and creation and gradation, Ṭūsī considers the existent as principial, not existence nor quiddity without existence. However, the presentation of this issue in different works has taken on a different appearance depending on the audience and the purpose of writing.</p><p>مسئلة اصالت وجود یا ماهیت، ازجمله مباحث بنیادین و تأثیرگذار در فلسفة اسلامی است که ریشه‌های آن را میتوان در گفتمانهای فلسفی پیش از ملاصدرا جستجو کرد. خواجه نصیرالدین طوسی، فیلسوف و متکلم برجستة قرن هفتم هجری، در آثار خود، بویژه در کتاب <em>تجرید الاعتقاد</em> بشیوه‌های مختلف، به مسئلة وجود و ماهیت پرداخته و در این مسئله دیدگاهی پیچیده و تا حدی تلفیقی از آراء مشائین و اشراقیون دارد. دیدگاه خواجه حلقة وصل فلسفة مشاء و حکمت متعالیه است؛ بهمین دلیل فهم دیدگاه او به درک تحولات فلسفی از ابن‌سینا تا ملاصدرا کمک میکند. پژوهش پیش رو ابتدا محل نزاع در مسئلة اصالت و اعتباریت را با رویکردی نو بیان کرده و بر مبنای آن، دیدگاه خواجه در دو مقام وجودشناسی و معرفت‌شناسی را بررسی مینماید. اگرچه برخی از عبارات خواجه بگونه‌یی است که تعیین موضع دقیق وی در مورد اصالت وجود یا ماهیت را دشوار میسازد، اما شواهد نشان میدهند که او در تمام آثارش، به وحدت عینی وجود و ماهیت در خارج و تمایز آنها در ذهن پایبند بوده است. خواجه در مواضع مختلف، ازجمله زیادت وجود بر ماهیت، و جعل و تشکیک، موجود را اصیل میداند نه وجود و نه ماهیت بدون وجود را؛ اما بیان این مسئله در آثار مختلف با توجه به نوع مخاطب و هدفِ نگارش، ظاهری متفاوت یافته است.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/50168مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-958916120251216The Problem of Human Identity: From Cartesian Secular Individual Identity to Aṭṭār’s Divine Collective Identity مسئله هویت انسان: از هویت فردی سکولار دکارتی تا هویت جمعی الهی عطار145168faمحمدعلی عباسیان چالشتریاستاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایرانhttps://orcid.org/0000000163558771202597<p style="direction: ltr;">The questions of whether humans have an identity and, if the answer is yes, whether this identity is individual or collective, divine or non-divine, lie at the core of what is called the “problem of identity.” Since Descartes’ time, these questions have turned into the main focus of philosophical reflections on human identity. In response to these questions, Descartes and his modern followers have acknowledged an individual and non-divine identity for humans; Levinas has entirely denied identity, and a group of phenomenologists have come to believe in a kind of “non-divine collective pseudo-identity.” The Cartesian view of identity is intertwined with the concept of “epistemic sameness,” while the phenomenological view emphasizes the concept of “intersubjectivity.” Critics of Descartes argue that his theory of individual identity leads to “solipsism,” meaning that “I am alone in the world”, and that “I am the only one who can know any external world exists.” However, centuries before Descartes, postmodernists, and phenomenologists, using a symbolic language and an integrative approach, Aṭṭār Nishābūrī presented a distinct theory of human identity in his <em>Manṭiq al-ṭayr</em> (<em>The Conference of the Birds</em>); a theory that contains elements of phenomenology and Cartesian theory and reinterprets the concepts of “intersubjectivity” and “epistemic sameness” in a gnostic and theological context. This paper introduces and explains this theory, titled the “theory of divine collective human identity”; a theory that can open new horizons for understanding human beings and their identity.</p><p>این پرسشها که آیا انسانها دارای هویتند؟ و اگر پاسخ مثبت است، آیا این هویت، فردی است یا جمعی؟ الهی است یا غیرالهی؟ در کانون چیزی قرار دارند که ما آن را «مسئله هویت» مینامیم. از زمان دکارت تاکنون، این پرسشها به محور اصلی تأملات فلسفی پیرامون هویت انسان بدل شده‌اند. در پاسخ به این پرسشها، دکارت و پیروان مدرن او به هویتی فردی و غیرالهی برای انسان اعتقاد پیدا کرده‌اند، لویناس بکلی منکر هویت شده، و گروهی از پدیدارشناسان نیز به نوعی «شبه‌هویت جمعی غیرالهی» باور پیدا کرده‌اند. اندیشة دکارتی دربارة هویت، با مفهوم «اینهمانی معرفتی» گره خورده است، درحالیکه دیدگاه پدیدارشناسی بر مفهوم «بیناانفسیت» تأکید دارد. مخالفان دکارت بر او اشکال گرفته‌اند که نظریه هویت فردی وی به «خودتنها‌گرایی»، یعنی تنها بودن من در جهان و اینکه من تنهاکسی هستم که میتوانم بدانم وجود دارد، منجر میشود. با این حال، قرنها پیش از امثال دکارت و پست‌مدرنها و پدیدارشناسان، عطار نیشابوری در <em>منطق‌الطیر،</em> با بهره‌گیری از زبان رمزی و رویکردی تلفیقی، نظریه‌یی متمایز درباب هویت انسان ارائه کرده است؛ نظریه‌یی که عناصری از پدیدارشناسی و نظریة دکارتی را در خود دارد و مفاهیم «بیناانفسیت» و «اینهمانی معرفتی» را در بستری عرفانی و الهیاتی بازخوانی میکند. در این مقاله، ما این نظریه را با عنوان «نظریه هویت جمعی الهی انسان» معرفی و تبیین خواهیم کرد؛ نظریه‌یی که میتواند افقهایی تازه در فهم انسان و هویت او بروی ما بگشاید.</p>http://hop.mullasadra.org/ar/Article/Download/51391