مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519يادداشت سردبيريادداشت سردبير34fa2026519<p>در شمارة پیش، برخی از وجوه تأثیر فناوری هوش مصنوعی (AI) را در عرصة آموزش و پژوهش به‌اجمال برشمردیم. بنظر میرسد دغدغة اصلی در امر پژوهش به مقوله‌یی با عنوان «اخلاق هوش مصنوعی» بازگردد، هرچند کوششهایی در جهت تدوین چارچوب و استخراج سرفصلهایی در این زمینه صورت گرفته و میگیرد. از مهمترین این سرفصلها و ملاکهای ذکرشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد: 1. اعتبارسنجی فعالیتها: از آنجاکه تمایز فعالیت اصیل پژوهشی کاربران از داده‌های وسیع و متنوع این فناوری کاری است دشوار و در مواردی غیرممکن، تدارک سازوکاری دقیق و فراگیر برای سنجش و تفکیک میزان فعالیت کاربر و توانایی دریافت و تحلیل وی از داده‌های هوش مصنوعی، بویژه در مجامع علمی و دانشگاهی ضرورت دارد، بویژه آنکه کاربر میتواند از امتیازات مادی و معنوی خروجیهای هوش مصنوعی استفاده کند. 2. اعتبارسنجی داده‌ها: از سوی دیگر، سنجش اعتبار داده‌هایی که توسط ابزارها و نسخه‌های هوش مصنوعی در دسترس کاربران قرار میگیرد نیز ضرورت دارد. حجم انبوه اطلاعات، آنهم در یک موضوع و عنوان مشخص، الزاماً بمعنای ارزش علمی برابر آنها نیست و چه بسا در میان داده‌ها، اطلاعات نادرست و حتی برای انحراف مسیر پژوهش راه یافته باشد. اکنون که نسخه‌های متعدد هوش مصنوعی از سوی شرکتهای داده‌پردازی گوناگون روانة بازار شده و میشود، و درآمدی هنگفت نیز نصیب تولیدکننده‌ها میکند، فراهم‌سازی ملاکهای ممیزی در اینباره نیز ضرورت دارد. 3. رفع تبعیض و عدم انحصار: از آنجاکه ساختار و حتی اهداف این صنعت، خواسته یا ناخواسته، با منافع شرکتها و مؤسسات بزرگ داده‌پردازی ـ‌مانند گوگل، مایکروسافت و...‌ـ پیوند خورده است، بیم آن میرود که دسترسی کاربران در سطح جهان به هوش مصنوعی، مانند دیگر امکانات مربوط به این شرکتها، به نوعی آپارتاید و تبعیض پنهان و آشکار دچار شده و از یکسو بهترین و مهمترین دستاوردهای علمی و صنعتی در اختیار معدود افراد و گروهها ـ‌و به‌اصطلاح مافیای داده‌هاـ قرار گیرد و از سوی دیگر، عملاً از ابزاری در خدمت علم و پژوهش دانشمندان، به وسیله‌یی در خدمت دستگاههای خبرگیری، رهگیری و جاسوسی، بویژه رژیم آمریکا و صهیونیزم پلید تبدیل شود؛ چنانکه هم‌اکنون زنگ خطر این امر توسط برخی متخصصان و صاحبنظران به صدا در آمده است. 4. صیانت از حقوق انسانی و حریم خصوصی: از دیگر دغدغه‌های این پدیده، ورود بیمحابا و گستردۀ فناوری به حوزه‌یی است که آن را پاسداشت شرافت و انسانیت و صیانت از حریم خصوصی بمثابه حقوق پایه و مورد اتفاق هر یک از شهروندان شمرده‌اند. برای نمونه، استفاده از هوش مصنوعی در تجاوزهای اخیر رژیم آمریکا و صهیونیزم به غزه و لبنان و اخیراً کشور عزیزمان ایران که بشیوه‌هایی غیرانسانی و در نهایت قساوت و شقاوت ـ‌که دلالتی روشن بر بدویت و بربریت مدرن دارد‌ـ صورت گرفت، لزوم اجماعی جهانی برای تعیین حدود و ثغور این فناوری و اعمال سازوکارهای بازدارنده از توحش برخی از سران غرب را دوچندان میکند. 5. تدوین شیوه‌نامة نگارش مرجع: از آنجاکه هوش مصنوعی از منابع و مآخذ گوناگون تغذیه، تجمیع و پردازش میکند، تکثر و ناهمسانی ادبی و نگارشی در داده‌ها امری طبیعی و قهری است و از آنجاکه کاربران عموماً به حصول نتیجه و تسریع در پاسخ توجه دارند، موضوعاتی چون رسم‌الخط و شیوه‌های نگارش معیار به حاشیه میرود. این امر نه‌تنها با ملاکهای علمی ناسازگار است، بلکه بتدریج آثار فرهنگی و زبانی خود را بر مخاطبان و کاربران تحمیل میکند. تدوین شیوه‌نامه‌یی که ناظر بر پیرایش و ویرایش داده‌ها و بویژه پالودن متون از ورود و استقرار عناصر بیگانه با فرهنگ خودی و زبان فاخر پارسی باشد، از اولویتهای مراکز فرهنگی و بویژه فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. امید است در آینده و در مجال دیگری بتوان به برخی از وجوه ناگفته در این زمینه بپردازیم.</p><p>در شمارة پیش، برخی از وجوه تأثیر فناوری هوش مصنوعی (AI) را در عرصة آموزش و پژوهش به‌اجمال برشمردیم. بنظر میرسد دغدغة اصلی در امر پژوهش به مقوله‌یی با عنوان «اخلاق هوش مصنوعی» بازگردد، هرچند کوششهایی در جهت تدوین چارچوب و استخراج سرفصلهایی در این زمینه صورت گرفته و میگیرد. از مهمترین این سرفصلها و ملاکهای ذکرشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد: 1. اعتبارسنجی فعالیتها: از آنجاکه تمایز فعالیت اصیل پژوهشی کاربران از داده‌های وسیع و متنوع این فناوری کاری است دشوار و در مواردی غیرممکن، تدارک سازوکاری دقیق و فراگیر برای سنجش و تفکیک میزان فعالیت کاربر و توانایی دریافت و تحلیل وی از داده‌های هوش مصنوعی، بویژه در مجامع علمی و دانشگاهی ضرورت دارد، بویژه آنکه کاربر میتواند از امتیازات مادی و معنوی خروجیهای هوش مصنوعی استفاده کند. 2. اعتبارسنجی داده‌ها: از سوی دیگر، سنجش اعتبار داده‌هایی که توسط ابزارها و نسخه‌های هوش مصنوعی در دسترس کاربران قرار میگیرد نیز ضرورت دارد. حجم انبوه اطلاعات، آنهم در یک موضوع و عنوان مشخص، الزاماً بمعنای ارزش علمی برابر آنها نیست و چه بسا در میان داده‌ها، اطلاعات نادرست و حتی برای انحراف مسیر پژوهش راه یافته باشد. اکنون که نسخه‌های متعدد هوش مصنوعی از سوی شرکتهای داده‌پردازی گوناگون روانة بازار شده و میشود، و درآمدی هنگفت نیز نصیب تولیدکننده‌ها میکند، فراهم‌سازی ملاکهای ممیزی در اینباره نیز ضرورت دارد. 3. رفع تبعیض و عدم انحصار: از آنجاکه ساختار و حتی اهداف این صنعت، خواسته یا ناخواسته، با منافع شرکتها و مؤسسات بزرگ داده‌پردازی ـ‌مانند گوگل، مایکروسافت و...‌ـ پیوند خورده است، بیم آن میرود که دسترسی کاربران در سطح جهان به هوش مصنوعی، مانند دیگر امکانات مربوط به این شرکتها، به نوعی آپارتاید و تبعیض پنهان و آشکار دچار شده و از یکسو بهترین و مهمترین دستاوردهای علمی و صنعتی در اختیار معدود افراد و گروهها ـ‌و به‌اصطلاح مافیای داده‌هاـ قرار گیرد و از سوی دیگر، عملاً از ابزاری در خدمت علم و پژوهش دانشمندان، به وسیله‌یی در خدمت دستگاههای خبرگیری، رهگیری و جاسوسی، بویژه رژیم آمریکا و صهیونیزم پلید تبدیل شود؛ چنانکه هم‌اکنون زنگ خطر این امر توسط برخی متخصصان و صاحبنظران به صدا در آمده است. 4. صیانت از حقوق انسانی و حریم خصوصی: از دیگر دغدغه‌های این پدیده، ورود بیمحابا و گستردۀ فناوری به حوزه‌یی است که آن را پاسداشت شرافت و انسانیت و صیانت از حریم خصوصی بمثابه حقوق پایه و مورد اتفاق هر یک از شهروندان شمرده‌اند. برای نمونه، استفاده از هوش مصنوعی در تجاوزهای اخیر رژیم آمریکا و صهیونیزم به غزه و لبنان و اخیراً کشور عزیزمان ایران که بشیوه‌هایی غیرانسانی و در نهایت قساوت و شقاوت ـ‌که دلالتی روشن بر بدویت و بربریت مدرن دارد‌ـ صورت گرفت، لزوم اجماعی جهانی برای تعیین حدود و ثغور این فناوری و اعمال سازوکارهای بازدارنده از توحش برخی از سران غرب را دوچندان میکند. 5. تدوین شیوه‌نامة نگارش مرجع: از آنجاکه هوش مصنوعی از منابع و مآخذ گوناگون تغذیه، تجمیع و پردازش میکند، تکثر و ناهمسانی ادبی و نگارشی در داده‌ها امری طبیعی و قهری است و از آنجاکه کاربران عموماً به حصول نتیجه و تسریع در پاسخ توجه دارند، موضوعاتی چون رسم‌الخط و شیوه‌های نگارش معیار به حاشیه میرود. این امر نه‌تنها با ملاکهای علمی ناسازگار است، بلکه بتدریج آثار فرهنگی و زبانی خود را بر مخاطبان و کاربران تحمیل میکند. تدوین شیوه‌نامه‌یی که ناظر بر پیرایش و ویرایش داده‌ها و بویژه پالودن متون از ورود و استقرار عناصر بیگانه با فرهنگ خودی و زبان فاخر پارسی باشد، از اولویتهای مراکز فرهنگی و بویژه فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. امید است در آینده و در مجال دیگری بتوان به برخی از وجوه ناگفته در این زمینه بپردازیم.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/53628مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519An Approach to Hermann Cohen’s Anti-Psychologistic Interpretation of Kant’s Synthetic A Priori Propositionsرهیافتی بر تفسیر ضد روانشناختی هرمان کوهن از تألیفی پیشینی کانت 526faمهدیخیاطزادهاستادیار موسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران0000000191453838202628<p>The most important problem in Immanuel Kant’s epistemological system concerns synthetic a priori propositions. Some Kantian commentators have criticized Kant by offering a psychological interpretation of his philosophical system. Hermann Cohen, the German philosopher, is one of the commentators of Kant's epistemological system who, contrary to this group, strongly avoids a psychological interpretation of Kant’s philosophy and, by offering a new reading of synthetic a priori propositions, subjects such interpretations to criticism. In his interpretation, he posits three planes for synthetic a priori propositions and refers the third plane to common experience. For this purpose, he starts from “space” and, by reflecting on the meaning of space, arrives at three planes of a priority: 1) space as something prior to any other sensory matter; 2) space as form; 3) space as the formal condition of the possibility of experience. By using the third level of a priority, Cohen absolves Kant from accusations of subjectivism. He considers the source of third-degree a priori propositions to be the principles of mathematics and the fundamental laws of pure natural science, i.e., mechanics, which are deemed to be objective matters. He believes that these principles and laws constitute the possibility of experience. This experience, unlike personal experiences, is universal and common to all individuals. In his view, the function of philosophy is to arrive at third-degree a priori principles by reflecting on this mathematical natural science. Such a science is variable in every era and, consequently, a priori propositions will also differ in every era.</p><p>مهمترین مسئله در نظام معرفتی ایمانوئل کانت، گزاره­های تألیفی پیشینی هستند. برخی از مفسران کانت، با ارائۀ تفسیری روانشناختی از کانت به نقد نظام فلسفی وی پرداخته­اند. هرمان کوهِن، فیلسوف آلمانی، یکی از مفسران نظام معرفتی کانت است که بر خلاف این دسته، بشدت از تفسیر روانشناختی کانت احتراز کرده و با ارائۀ تفسیری نو از گزاره­های تألیفی پیشینی، چنین تفاسیری را به بوتۀ نقد کشیده است. وی در تفسیر خود از کانت، سه سطح یا درجه برای گزاره­های تألیفی پیشینی قائل شده و درجۀ سوم آن را به تجربۀ مشترک ارجاع میدهد. او برای این منظور از «مکان» شروع کرده و با تأمل در معنای مکان، به سه سطح یا درجه از پیشینی بودن میرسد: 1) مکان بعنوان امری که مقدم بر هر امر حسی دیگر است؛ 2) مکان بعنوان صورت؛ 3) مکان بعنوان شرط صوری امکان تجربه. کوهن با استفادۀ از پیشینی سطح سوم، کانت را از اتهامات سوبجکتیویسم مبرا میکند. کوهن مرجع گزاره­های پیشینی درجۀ سوم را اصول ریاضیات و قوانین بنیادین علم طبیعی خالص، یعنی مکانیک میداند که اموری عینی بشمار میروند. او معتقد است این اصول و قوانین، تشکیل‌دهندۀ امکان تجربه هستند. این تجربه، بر خلاف تجارب شخصی، کلی و بین تمام افراد مشترک است. در نظر وی، وظیفۀ فلسفه اینست که با تأمل در این علم طبیعی ریاضیاتی، به اصول پیشینی درجۀ سوم برسد. چنین علمی در هر عصری متغیر است و در نتیجه، گزاره­های پیشینی نیز در هر عصری متفاوت خواهند بود.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52967مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519Philosophical Analysis of the Impact of Foundations of Modernity on the Educational Thought of Iranian Constitutionalistsتحلیل فلسفی تأثیر مبانی مدرنیته در اندیشه تربیتی مشروطهخواهان ایران 2748faعلیاصغر جعفری ولنیدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران 0009000844173532فاطمهامینی پویادانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران0009-0005-2152-800120251229<p>The present study examines the impact of philosophical ideas stemming from modernity on the evolution of educational structure during the Iranian Constitutional era. The main hypothesis of this research is that the familiarity of constitutionalist intellectuals with the foundations of rationalism, positivism, individualism, and freedom (which are considered to be among the pillars of modernity) led to a redefinition of the goal and function of education in Iran. Accordingly, the shift in attitude from traditional education to rational-social education paved the way for the emergence of new educational institutions, such as Dar al-Funun and national schools. Following a descriptive-analytical method and utilizing historical sources, the intellectual works of intellectuals in the Iranian Constitutional-era, and the educational documents of that period, this study analyzes the relationship between modernity and Iranian educational thought. In doing so, the views of thinkers such as Malkom Khan and Talebof, as prominent representatives of the intellectual modernization movement, have been examined. The findings of this endeavor demonstrate that the impact of the philosophical foundations of modernity was undeniable not only in the realm of politics and law-seeking but also in the intellectual and educational foundations of Iranian society, and education was viewed as a tool for self-awareness, responsibility, and social progress in this period. The necessity of this research stems from the fact that re-examining the philosophical roots of educational transformation in Iran can contribute to a deeper understanding of the formation of modern educational thought and a critique of the current state of education in the country.</p><p>نوشتار حاضر به بررسی تأثیر اندیشه‌های فلسفی ناشی از مدرنیته بر تحول ساختار آموزش و پرورش در عصر مشروطه میپردازد. فرضیة اصلی پژوهش اینست که آشنایی روشنفکران مشروطه‌خواه با مبانی عقل‌گرایی، علم‌باوری، فردیت و آزادی (که از ارکان مدرنیته بشمار میروند)، موجب بازتعریف هدف و کارکرد آموزش در ایران شد. بر اساس این فرضیه، تغییر نگرش از تعلیم سنتی به تربیت عقلانی‌ـ‌اجتماعی، زمینه‌ساز پیدایش نهادهای آموزشی جدید، مانند دارالفنون و مدارس ملی گردید. روش این تحقیق توصیفی‌ـ‌تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع تاریخی، آثار فکری روشنفکران دورة مشروطه و اسناد آموزشی آن دوران، به تحلیل نسبت میان مدرنیته و اندیشة تربیتی ایرانیان میپردازد. در این بررسی، دیدگاه متفکرانی چون ملکم‌خان و طالبوف در مقام نمایندگان بارز جریان نوسازی فکری واکاوی شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که تأثیر مبانی فلسفی مدرنیته نه صرفاً در عرصة سیاست و قانون‌خواهی، بلکه در بنیانهای فکری و تربیتی جامعة ایران نیز انکارناپذیر بوده و آموزش بعنوان ابزاری برای خودآگاهی، مسئولیت‌پذیری و پیشرفت اجتماعی تلقی میشود. ضرورت این پژوهش از آنروست که بازخوانی ریشه‌های فلسفی تحول آموزشی در ایران، میتواند به درکی عمیقتر از شکلگیری اندیشة تربیتی مدرن و نقد وضعیت کنونی آموزش در کشور کمک کند.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52664مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519Evolution of the Relationship Between Philosophy, Jurisprudence, and Gnosis in the History of Islamic Philosophy; A Case Study: Mullā Ṣadrā (Safavid Period) and Sabzevārī (Qajar Period)تطور نسبت بین فلسفه، فقه و عرفان در تاریخ فلسفه اسلامی مطالعه موردی: ملاصدرا (دوره صفویه) و سبزواری (دوره قاجار) 4972faطاهرهکمالیزادهاستاد فلسفه و حکمت اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران000000019165889920251123<p>The tradition of Islamic philosophy, with its rational approach and attention to revealed teachings in the history of Islamic thought, developed a dynamic and active life alongside other Islamic sciences, including <em>fiqh</em> (jurisprudence). Although wisdom and philosophy were tinged with a religious color in the Islamic period, wisdom has always been considered among the rational sciences and <em>fiqh</em> and <em>kalām</em> among religious sciences. Therefore, the apparent conflicts between them have always existed as a serious obstacle to the development and advancement of Islamic sciences, and this has also influenced public opinion. Muslim philosophers have engaged with this challenge in various ways; some philosophers, such as Mullā Ṣadrā, have been harmed by this challenge and complain about this trend, while others, like Ḥakīm Sabzevārī, seek to resolve these formalities and challenges and offer a philosophical solution to create compatibility and closeness between seemingly contradictory sciences. During the Qajar period, Ḥakīm Sabzevārī, as a Sadrian philosopher and commentator of the Transcendent Philosophy, established a unique methodological innovation in the history of Islamic philosophy. In an <em>ijtihādī</em> method, he combined the two main streams of rational and transmitted sciences with mysticism and reconciled them with each other. In Sabzevārī’s <em>Asrār al-ḥikam</em>, the companionship and convergence of jurisprudence, philosophy, and mysticism are observable based on comprehensive philosophical and mystical interpretations of jurisprudential rulings and attention to the inner meaning and truth of religious precepts and their rational aspect. The present research, using a documentary and analytical method, aims to analyze the relationship between philosophy and jurisprudence, which has always been an intellectual, religious, and social issue in the history of Islamic thought. The results of this study indicate the revival of practical wisdom, which had declined after Fārābī; the presentation of jurisprudence and religious rituals along with philosophical and mystical interpretations as practical wisdom, and the convergence and integration of Islamic sciences, including rational and transmitted sciences, and exoteric and esoteric knowledge.</p><p>جریان فلسفۀ اسلامی با رویکرد عقلانی و توجه به تعالیم وحیانی در تاریخ تفکر اسلامی، بموازات سایر علوم اسلامی ازجمله علم فقه، حیاتی پویا و فعال یافت. حکمت و فلسفه در دورۀ اسلامی هر چند صبغۀ دینی پذیرفته‌شده دارد، اما همواره حکمت در زمرۀ علوم عقلی بوده و فقه و کلام در زمرۀ علوم شرعی قلمداد شده، بنابرین همواره تعارضات ظاهری بین آنها بعنوان مانعی جدّی در مسیر توسعه و طریق تعالی علوم اسلامی وجود داشته و این امر در افکار عمومی نیز تأثیرگذار بوده است. حکمای مسلمان بطرق مختلف درگیر این چالش بوده‌اند؛ بعضی همچون ملاصدرا، از این چالش آسیب دیده و از این جریان شکوه و گلایه دارند و بعضی دیگر مانند حکیم سبزواری، درصدد رفع این تعارضها و چالشها و ارائۀ راهکار حکمی برای ایجاد سازگاری و قرابت بین علوم بظاهر متناقض هستند. حکیم سبزواری در دورۀ قاجار ـ‌در مقام حکیمی صدرایی و شارح حکمت متعالیه‌ـ نوآوری روشی خاص را در تاریخ فلسفه بنیان نهاد. او در یک روش اجتهادی، دو جریان عمدۀ معقول و منقول را با عرفان جمع نمود و میان آنها سازگاری و آشتی برقرار کرد. در<em> اسرارالحکم</em> سبزواری معیت و همراهی فقه و فلسفه و عرفان، بر اساس تأویلات جامع حِکمی و عرفانی از احکام فقهی و توجه به باطن و حقیقت احکام شرعی و صبغۀ عقلی آن قابل مشاهده است. پژوهش حاضر با روشی سندی و تحلیل، درصدد واکاوی مسئلة رابطة فلسفه و فقه است که همواره مسئله‌یی فکری، اعتقادی و اجتماعی در تاریخ تفکر اسلامی بوده است. نتایج مقاله بشرح ذیل است: 1) احیای حکمت عملی که پس از فارابی از رونق افتاده بود؛ 2) ارائة فقه و مناسک شرعی همراه با تأویلات حکمی و عرفانی بعنوان حکمت عملی؛ 3) همگرایی و تجمیع بین علوم اسلامی، اعم از علوم عقلی و نقلی و ظاهری و باطنی.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52182مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519An Analysis of the System of Gnosis and Practical Ethics in the Philosophy of Ibn Maytham al-Baḥrānī Based on Sharḥ Nahj al-Balāghaتحلیل نظام عرفان و اخلاق عملی در اندیشۀ ابنمیثم بحرانی براساس شرح نهجالبلاغه 7390faسعید خدادادیاستادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران 0176-8915-0001-0000زینبصداقتیاناستادیار گروه علوم انسانی (معارف)، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایرانمرجانامیدیدانشآموخته کارشناسی ارشد، حوزه علمیه خواهران، قم، ایرانمهزیار عالیشاهیدانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران20251228<p>The present study investigates the style of gnosis and practical ethics from the perspective of Ibn Maytham al-Baḥrānī to clarify the relationship between divine knowledge and the two practical-ethical dimensions he proposes for attaining proximity to God. The main question here is how Ibn Maytham, by combining theoretical wisdom and practical virtues, has outlined the path to attaining proximity to God, and how this style differs from the ones offered by other schools of Islamic gnosis. He considers attaining proximity to God to be the result of simultaneously strengthening theoretical and practical faculties. Ibn Maytham believes that referring to two key aspects are necessary for introducing the gnostic style: 1) The theoretical aspect, which is not realized except through deep knowledge and understanding of God; 2) The practical aspect, which is possible through adherence to four moral virtues: wisdom, chastity, courage, and justice. This combination of knowledge and action leads to a deeper understanding and practical experience of divine proximity, demonstrating that gnostic growth is impossible without the simultaneous development of both aspects. Regarding ethical conduct, he also emphasizes self-discipline, control of desires, and avoidance of hypocrisy and ostentation.</p><p>پژوهش حاضر به بررسی سبک عرفان و اخلاق عملی از دیدگاه ابن‌میثم بحرانی میپردازد تا رابطۀ بین معرفت الهی و دو بُعد عملیِ اخلاقی‌یی که او برای وصول به قرب الهی مطرح میکند، روشن شود. پرسش اصلی مقاله اینست که چگونه ابن‌میثم با تلفیق حکمت نظری و فضایل عملی، مسیر وصول به قرب الهی را ترسیم کرده و این سبک چه تمایزی با سایر مکاتب عرفان اسلامی دارد؟ او وصول به قرب الهی را نتیجة تقویت همزمان قوای نظری و عملی میداند. ابن‌میثم برای معرفی سبک عرفانی دو جنبۀ کلیدی قائل است: 1) جنبۀ نظریه‌ورزی که محقق نمیشود مگر با معرفت و شناخت عمیق از خداوند؛ 2) جنبۀ عملی که با پایبندی به چهار فضیلت اخلاقیِ حکمت، عفت، شجاعت و عدالت امکانپذیر است. این ترکیب بین معرفت و عمل، به فهمِ عمیقتر و تجربه‌یی عملی از قرب الهی می‌انجامد و نشان میدهد که رشد عرفانی بدون توسعۀ هر دو جنبه با یکدیگر، غیرممکن است. او در سلوک اخلاقی نیز بر تربیت نفس، کنترل شهوت و پرهیز از ریا و تظاهر تأکید دارد.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52592مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519A Comparative Study of Kant’s Synthetic A Priori Propositions and Mullā Ṣadrā’s Necessary Accidental Predicatesمطالعه تطبیقی قضایای ترکیبی پیشینی کانت و محمولات عرضی لازم ملاصدرا 91112faناصر عزیزوکیلیدانش آموخته دکتری فلسفه تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0006-5386-244Xمهدی منفرددانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران0009-0006-1375-17882025916<p>Every philosopher, in their research, seeks to pose and answer a fundamental question. Kant's most important issue in the <em>Critique of Pure Reason</em> is synthetic a priori propositions and their possibility. The importance of these propositions in Kant’s view is such that wherever he discusses natural sciences, mathematics, and metaphysics, he begins his discussion with synthetic a priori propositions; as if the possibility of science or its affirmation and negation is related to the possibility of synthetic a priori propositions. On the other hand, years before Kant, in Sadrian philosophy and alongside issues such as the common technical predication and necessary accidental predicates, some philosophers discussed predicates that are conceptually different from their subject but are necessarily predicated of it. With a little attention, we realize that such predicates enjoy the characteristics of synthetic a priori propositions, including necessity and universality. The present paper aims to discuss Kant’s view on synthetic a priori propositions and demonstrate that his problem in epistemology was also raised in Mullā Ṣadrā’s philosophy. Moreover, it tries to show that, by relying on the teachings of Sadrian philosophy, such as the necessary accidental predicate, synthetic a priori propositions can be attained. However, the problem of this research is not merely a re-reading of two independent philosophical systems; rather, it attempts to align Kant’s and Mullā Ṣadrā’s theories regarding synthetic a priori propositions.</p><p>هر فیلسوفی در پژوهشی که انجام میدهد، بدنبال طرح یک مسئلة اساسی و پاسخ به آن است. مهمترین مسئلة کانت در کتاب <em>نقد عقل محض</em>، قضایای ترکیبی پیشینی و امکان این نوع از قضایاست. اهمیت این قضایا در نظر کانت به‌اندازه‌یی است که هر جا دربارة علوم طبیعی، ریاضی و مابعدالطبیعه بحث نموده، بحث خود را با قضایای ترکیبی ماتقدم آغاز کرده است؛ گویی امکان وجود علم یا اثبات و نفی آن با امکان قضایای ترکیبی پیشینی ارتباط دارد. از سوی دیگر، سالها قبل از کانت، در فلسفة صدرایی و در خلال مسائلی همچون حمل شایع صناعی و محمولات عرضی لازم، از محمولهایی بحث شده که از لحاظ مفهومی با موضوع خود متفاوتند اما بنحو ضروری بر موضوع حمل میگردند. با کمی دقت متوجه میشویم که این نوع از محمولها، ویژگیهای گزاره‌های ترکیبی پیشینی را ـ‌که همان ضرورت و کلیت است‌ـ دارند. نوشتار پیش رو درصدد است ‌نظر کانت را دربارة قضایای ترکیبی پیشینی مورد بحث قرار داده و نشان دهد که مسئلة او در حوزة شناخت در فلسفة ملاصدرا نیز مطرح بوده است و با اتکا بر آموزه‌‌های فلسفة صدرایی، مانند محمول عرضی لازم، میتوان به قضایای ترکیبی پیشین دست یافت. با وجود این، مسئلة این پژوهش، صرفاً بازخوانی دو نظام فلسفی ‌بطور مستقل نیست، بلکه میکوشد نظریۀ کانت و ملاصدرا درباب قضایای ترکیبی پیشینی را بر یکدیگر منطبق سازد.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/51476مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519Anthropological Function of Pneuma from the Perspective of Later Stoicsکارکرد انسانشناختی پنوما از منظر رواقیون متأخر 113138faنگاراظهاری جنکانلودانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه دولتی زنجان، زنجان، ایرانمجيد ياريان کوپائیاستادیار گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.رهامشرفدانشیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه دولتی زنجان، زنجان، ایران202623<p>The present paper aims to investigate the mediating role of pneuma in explaining the soul-body relation from the Stoics’ perspective. Unlike dualistic philosophical traditions, the Stoics introduced pneuma as a force that simultaneously possesses both physical and rational dimensions and acts as a connecting element between these two realms. In Stoic philosophy, this component is not merely a biological concept, but the most fundamental explanatory principle for the coherence of a living organism, the mechanism of sensory perception, and rational actions. Here, the authors demonstrate that pneuma, as an active and dynamic substance permeating the entire world, plays three key roles in the Stoic philosophical system: first, it is a force that maintains the body’s structure and coherence and enables vital activities; second, it is a mediator between the soul and the body, forming a structure of “mixtures”; third, at the metaphysical level, it is linked to the Logos (cosmic reason) and plays a role in creating the harmony between the human soul and the entire cosmos. This study, using a descriptive-analytical method, aims to identify the role of pneuma as a mediator for the fundamental mechanism in explaining the nature and functions of the physical and rational dimensions of humans by analyzing some classical Stoic texts (with reference to the views of Seneca, Epictetus, and Marcus Aurelius). By resorting to studies on the relationship between pneuma and concepts such as Logos and cosmic normativity, the authors try to show that this element not only plays a role in explaining the biological and cognitive functions of the individual but also, at a broader level, holds a fundamental position in the Stoic philosophical system as a force that ensures cosmic order and harmony.</p><p>هدف مقالۀ حاضر پژوهشی درباب نقش واسطه‌یی پنوما در تبیین نسبت میان روح و جسم از منظر رواقیون است. رواقیون برخلاف سنتهای فلسفی ثنویتگرا، پنوما را بعنوان نیرویی معرفی کردند که همزمان دارای ابعاد جسمانی‌وعقلانی است و بعنوان عنصر پیونددهنده میان این‌دو ساحت عمل میکند. این مؤلفه در اندیشۀ رواقی، نه‌صرفاً یک مفهوم زیست‌شناختی، بلکه بنیادیترین اصل تبیینی برای انسجام ارگانیسم زنده، ساز و کار ادراک حسی، و کنشهای عقلانی است. این مقاله نشان میدهد‌ که پنوما، بمثابه جوهری فعال و دینامیکی که در تمام جهان نفوذ دارد، سه نقش کلیدی در نظام فکری رواقی ایفا میکند: نخست، نیرویی است که ساختار و انسجام بدن را حفظ میکند و فعالیتهای زیستی را ممکن میسازد؛ دوم، واسطه‌یی است میان نفس و بدن که ساختاری از «آمیختگیها» است؛ سوم، در سطح متافیزیکی با لوگوس (عقل‌کیهانی) پیوند خورده و در ایجاد هماهنگی میان نفس انسانی و کلیت کیهان نقش دارد. این نوشتار، با روشی توصیفی‌ـ‌تحلیلی درصدد است با تحلیل متون کلاسیک رواقی (با نظر به آراء سنکا، اپیکتتوس و مارکوس‌آئورلیوس) نقش پنوما را بعنوان واسطه‌یی برای سازوکارِ بنیادین در تبیین ماهیت و کارکردهای بُعد جسمانی و عقلانی انسان مشخص نماید چنین ادعایی با توسل به بررسیهایی که درباب نسبت پنوما با مفاهیمی همچون لوگوس و هنجارمندی کیهانی انجام شده است، نشان میدهد که این عنصر نه‌تنها در تبیین کارکردهای زیستی و شناختی فرد نقش دارد، بلکه در سطحی کلانتر، بعنوان نیرویی که نظم و هماهنگی کیهانی را تضمین میکند، جایگاهی اساسی در نظام فلسفی رواقی دارد.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52910