مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519يادداشت سردبيريادداشت سردبير34fa2026519<p>در شمارة پیش، برخی از وجوه تأثیر فناوری هوش مصنوعی (AI) را در عرصة آموزش و پژوهش به‌اجمال برشمردیم. بنظر میرسد دغدغة اصلی در امر پژوهش به مقوله‌یی با عنوان «اخلاق هوش مصنوعی» بازگردد، هرچند کوششهایی در جهت تدوین چارچوب و استخراج سرفصلهایی در این زمینه صورت گرفته و میگیرد. از مهمترین این سرفصلها و ملاکهای ذکرشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد: 1. اعتبارسنجی فعالیتها: از آنجاکه تمایز فعالیت اصیل پژوهشی کاربران از داده‌های وسیع و متنوع این فناوری کاری است دشوار و در مواردی غیرممکن، تدارک سازوکاری دقیق و فراگیر برای سنجش و تفکیک میزان فعالیت کاربر و توانایی دریافت و تحلیل وی از داده‌های هوش مصنوعی، بویژه در مجامع علمی و دانشگاهی ضرورت دارد، بویژه آنکه کاربر میتواند از امتیازات مادی و معنوی خروجیهای هوش مصنوعی استفاده کند. 2. اعتبارسنجی داده‌ها: از سوی دیگر، سنجش اعتبار داده‌هایی که توسط ابزارها و نسخه‌های هوش مصنوعی در دسترس کاربران قرار میگیرد نیز ضرورت دارد. حجم انبوه اطلاعات، آنهم در یک موضوع و عنوان مشخص، الزاماً بمعنای ارزش علمی برابر آنها نیست و چه بسا در میان داده‌ها، اطلاعات نادرست و حتی برای انحراف مسیر پژوهش راه یافته باشد. اکنون که نسخه‌های متعدد هوش مصنوعی از سوی شرکتهای داده‌پردازی گوناگون روانة بازار شده و میشود، و درآمدی هنگفت نیز نصیب تولیدکننده‌ها میکند، فراهم‌سازی ملاکهای ممیزی در اینباره نیز ضرورت دارد. 3. رفع تبعیض و عدم انحصار: از آنجاکه ساختار و حتی اهداف این صنعت، خواسته یا ناخواسته، با منافع شرکتها و مؤسسات بزرگ داده‌پردازی ـ‌مانند گوگل، مایکروسافت و...‌ـ پیوند خورده است، بیم آن میرود که دسترسی کاربران در سطح جهان به هوش مصنوعی، مانند دیگر امکانات مربوط به این شرکتها، به نوعی آپارتاید و تبعیض پنهان و آشکار دچار شده و از یکسو بهترین و مهمترین دستاوردهای علمی و صنعتی در اختیار معدود افراد و گروهها ـ‌و به‌اصطلاح مافیای داده‌هاـ قرار گیرد و از سوی دیگر، عملاً از ابزاری در خدمت علم و پژوهش دانشمندان، به وسیله‌یی در خدمت دستگاههای خبرگیری، رهگیری و جاسوسی، بویژه رژیم آمریکا و صهیونیزم پلید تبدیل شود؛ چنانکه هم‌اکنون زنگ خطر این امر توسط برخی متخصصان و صاحبنظران به صدا در آمده است. 4. صیانت از حقوق انسانی و حریم خصوصی: از دیگر دغدغه‌های این پدیده، ورود بیمحابا و گستردۀ فناوری به حوزه‌یی است که آن را پاسداشت شرافت و انسانیت و صیانت از حریم خصوصی بمثابه حقوق پایه و مورد اتفاق هر یک از شهروندان شمرده‌اند. برای نمونه، استفاده از هوش مصنوعی در تجاوزهای اخیر رژیم آمریکا و صهیونیزم به غزه و لبنان و اخیراً کشور عزیزمان ایران که بشیوه‌هایی غیرانسانی و در نهایت قساوت و شقاوت ـ‌که دلالتی روشن بر بدویت و بربریت مدرن دارد‌ـ صورت گرفت، لزوم اجماعی جهانی برای تعیین حدود و ثغور این فناوری و اعمال سازوکارهای بازدارنده از توحش برخی از سران غرب را دوچندان میکند. 5. تدوین شیوه‌نامة نگارش مرجع: از آنجاکه هوش مصنوعی از منابع و مآخذ گوناگون تغذیه، تجمیع و پردازش میکند، تکثر و ناهمسانی ادبی و نگارشی در داده‌ها امری طبیعی و قهری است و از آنجاکه کاربران عموماً به حصول نتیجه و تسریع در پاسخ توجه دارند، موضوعاتی چون رسم‌الخط و شیوه‌های نگارش معیار به حاشیه میرود. این امر نه‌تنها با ملاکهای علمی ناسازگار است، بلکه بتدریج آثار فرهنگی و زبانی خود را بر مخاطبان و کاربران تحمیل میکند. تدوین شیوه‌نامه‌یی که ناظر بر پیرایش و ویرایش داده‌ها و بویژه پالودن متون از ورود و استقرار عناصر بیگانه با فرهنگ خودی و زبان فاخر پارسی باشد، از اولویتهای مراکز فرهنگی و بویژه فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. امید است در آینده و در مجال دیگری بتوان به برخی از وجوه ناگفته در این زمینه بپردازیم.</p><p>در شمارة پیش، برخی از وجوه تأثیر فناوری هوش مصنوعی (AI) را در عرصة آموزش و پژوهش به‌اجمال برشمردیم. بنظر میرسد دغدغة اصلی در امر پژوهش به مقوله‌یی با عنوان «اخلاق هوش مصنوعی» بازگردد، هرچند کوششهایی در جهت تدوین چارچوب و استخراج سرفصلهایی در این زمینه صورت گرفته و میگیرد. از مهمترین این سرفصلها و ملاکهای ذکرشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد: 1. اعتبارسنجی فعالیتها: از آنجاکه تمایز فعالیت اصیل پژوهشی کاربران از داده‌های وسیع و متنوع این فناوری کاری است دشوار و در مواردی غیرممکن، تدارک سازوکاری دقیق و فراگیر برای سنجش و تفکیک میزان فعالیت کاربر و توانایی دریافت و تحلیل وی از داده‌های هوش مصنوعی، بویژه در مجامع علمی و دانشگاهی ضرورت دارد، بویژه آنکه کاربر میتواند از امتیازات مادی و معنوی خروجیهای هوش مصنوعی استفاده کند. 2. اعتبارسنجی داده‌ها: از سوی دیگر، سنجش اعتبار داده‌هایی که توسط ابزارها و نسخه‌های هوش مصنوعی در دسترس کاربران قرار میگیرد نیز ضرورت دارد. حجم انبوه اطلاعات، آنهم در یک موضوع و عنوان مشخص، الزاماً بمعنای ارزش علمی برابر آنها نیست و چه بسا در میان داده‌ها، اطلاعات نادرست و حتی برای انحراف مسیر پژوهش راه یافته باشد. اکنون که نسخه‌های متعدد هوش مصنوعی از سوی شرکتهای داده‌پردازی گوناگون روانة بازار شده و میشود، و درآمدی هنگفت نیز نصیب تولیدکننده‌ها میکند، فراهم‌سازی ملاکهای ممیزی در اینباره نیز ضرورت دارد. 3. رفع تبعیض و عدم انحصار: از آنجاکه ساختار و حتی اهداف این صنعت، خواسته یا ناخواسته، با منافع شرکتها و مؤسسات بزرگ داده‌پردازی ـ‌مانند گوگل، مایکروسافت و...‌ـ پیوند خورده است، بیم آن میرود که دسترسی کاربران در سطح جهان به هوش مصنوعی، مانند دیگر امکانات مربوط به این شرکتها، به نوعی آپارتاید و تبعیض پنهان و آشکار دچار شده و از یکسو بهترین و مهمترین دستاوردهای علمی و صنعتی در اختیار معدود افراد و گروهها ـ‌و به‌اصطلاح مافیای داده‌هاـ قرار گیرد و از سوی دیگر، عملاً از ابزاری در خدمت علم و پژوهش دانشمندان، به وسیله‌یی در خدمت دستگاههای خبرگیری، رهگیری و جاسوسی، بویژه رژیم آمریکا و صهیونیزم پلید تبدیل شود؛ چنانکه هم‌اکنون زنگ خطر این امر توسط برخی متخصصان و صاحبنظران به صدا در آمده است. 4. صیانت از حقوق انسانی و حریم خصوصی: از دیگر دغدغه‌های این پدیده، ورود بیمحابا و گستردۀ فناوری به حوزه‌یی است که آن را پاسداشت شرافت و انسانیت و صیانت از حریم خصوصی بمثابه حقوق پایه و مورد اتفاق هر یک از شهروندان شمرده‌اند. برای نمونه، استفاده از هوش مصنوعی در تجاوزهای اخیر رژیم آمریکا و صهیونیزم به غزه و لبنان و اخیراً کشور عزیزمان ایران که بشیوه‌هایی غیرانسانی و در نهایت قساوت و شقاوت ـ‌که دلالتی روشن بر بدویت و بربریت مدرن دارد‌ـ صورت گرفت، لزوم اجماعی جهانی برای تعیین حدود و ثغور این فناوری و اعمال سازوکارهای بازدارنده از توحش برخی از سران غرب را دوچندان میکند. 5. تدوین شیوه‌نامة نگارش مرجع: از آنجاکه هوش مصنوعی از منابع و مآخذ گوناگون تغذیه، تجمیع و پردازش میکند، تکثر و ناهمسانی ادبی و نگارشی در داده‌ها امری طبیعی و قهری است و از آنجاکه کاربران عموماً به حصول نتیجه و تسریع در پاسخ توجه دارند، موضوعاتی چون رسم‌الخط و شیوه‌های نگارش معیار به حاشیه میرود. این امر نه‌تنها با ملاکهای علمی ناسازگار است، بلکه بتدریج آثار فرهنگی و زبانی خود را بر مخاطبان و کاربران تحمیل میکند. تدوین شیوه‌نامه‌یی که ناظر بر پیرایش و ویرایش داده‌ها و بویژه پالودن متون از ورود و استقرار عناصر بیگانه با فرهنگ خودی و زبان فاخر پارسی باشد، از اولویتهای مراکز فرهنگی و بویژه فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. امید است در آینده و در مجال دیگری بتوان به برخی از وجوه ناگفته در این زمینه بپردازیم.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/53628مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519An Approach to Hermann Cohen’s Anti-Psychological Interpretation of Kant’s Synthetic a prioriرهیافتی بر تفسیر ضد روانشناختی هرمان کوهن از تألیفی پیشینی کانت 526faمهدیخیاطزادهاستادیار موسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران0000000191453838202628<p>The most important issue in Immanuel Kant’s epistemological system is Synthetic a priori judgments. Some interpreters of Kant have criticized his philosophical system by presenting a psychological interpretation of Kant. Hermann Cohen, a German philosopher, is one of the interpreters of Kant’s epistemological system who, unlike this group, has strictly avoided Kant’s psychological interpretation and has criticized such interpretations by presenting a new and original interpretation of a priori authorship propositions. In his interpretation of Kant, he states three levels or degrees for a priori authorship propositions and refers the third degree to common experience. For this purpose, he starts from “place” and, by reflecting on the meaning of place, reaches three levels or degrees of a prioriity: 1) place as something that precedes every other sensory thing; 2) place as form; 3) place as a formal condition of the possibility of experience. By using the third-level a priori, Kuhn acquits Kant of the accusations of subjectivism. Kuhn considers the reference for third-order a priori propositions to be the principles of mathematics and the fundamental laws of pure natural science, namely mechanics. He believes that these principles and laws constitute the possibility of experience. This experience, unlike personal experiences, is general and common to all individuals. In his view, the task of philosophy is to arrive at third-order a priori principles by reflecting on this mathematical natural science. </p><p>مهمترین مسئله در نظام معرفتی ایمانوئل کانت، گزاره­های تألیفی پیشینی هستند. برخی از مفسران کانت، با ارائۀ تفسیری روانشناختی از کانت به نقد نظام فلسفی وی پرداخته­اند. هرمان کوهِن، فیلسوف آلمانی، یکی از مفسران نظام معرفتی کانت است که بر خلاف این دسته، بشدت از تفسیر روانشناختی کانت احتراز کرده و با ارائۀ تفسیری نو از گزاره­های تألیفی پیشینی، چنین تفاسیری را به بوتۀ نقد کشیده است. وی در تفسیر خود از کانت، سه سطح یا درجه برای گزاره­های تألیفی پیشینی قائل شده و درجۀ سوم آن را به تجربۀ مشترک ارجاع میدهد. او برای این منظور از «مکان» شروع کرده و با تأمل در معنای مکان، به سه سطح یا درجه از پیشینی بودن میرسد: 1) مکان بعنوان امری که مقدم بر هر امر حسی دیگر است؛ 2) مکان بعنوان صورت؛ 3) مکان بعنوان شرط صوری امکان تجربه. کوهن با استفادۀ از پیشینی سطح سوم، کانت را از اتهامات سوبجکتیویسم مبرا میکند. کوهن مرجع گزاره­های پیشینی درجۀ سوم را اصول ریاضیات و قوانین بنیادین علم طبیعی خالص، یعنی مکانیک میداند که اموری عینی بشمار میروند. او معتقد است این اصول و قوانین، تشکیل‌دهندۀ امکان تجربه هستند. این تجربه، بر خلاف تجارب شخصی، کلی و بین تمام افراد مشترک است. در نظر وی، وظیفۀ فلسفه اینست که با تأمل در این علم طبیعی ریاضیاتی، به اصول پیشینی درجۀ سوم برسد. چنین علمی در هر عصری متغیر است و در نتیجه، گزاره­های پیشینی نیز در هر عصری متفاوت خواهند بود.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52967مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519Philosophical Analysis of the Impact of the Fundamentals of Modernity on the Educational Thought of Iranian Constitutionalistsتحلیل فلسفی تأثیر مبانی مدرنیته در اندیشه تربیتی مشروطهخواهان ایران 2748faعلیاصغر جعفری ولنیدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران 0009000844173532فاطمهامینی پویادانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران0009-0005-2152-800120251229<p>This study investigates the influence of modern philosophical thought on the transformation of Iran’s educational system during the Constitutional Era. The central argument is that Constitutional-era intellectuals, through their engagement with the principles of rationalism, scientism, individualism, and liberty, redefined the aims and functions of education in Iran. This intellectual shift—away from traditional modes of instruction toward rational and social cultivation—prepared the ground for establishing modern institutions such as Dar al-Funun and the first national schools.</p>
<p>Using a descriptive-analytical method, the research draws on historical sources, the writings of Constitutional-era thinkers, and educational documents from the period to examine the relationship between modernity and emerging Iranian educational thought. Special attention is given to figures such as Malkom Khan and Talibov, who played a pivotal role in articulating the intellectual foundations of modernization.</p>
<p>The findings show that the philosophical bases of modernity exerted a profound influence not only on political and legal reforms but also on the conceptual foundations of education in Iran. Education increasingly came to be understood as a means of fostering self-awareness, responsibility, and social progress. Understanding these philosophical roots, the study argues, is essential for interpreting the formation of modern Iranian educational thought and for critically evaluating the current state of education.</p><p>نوشتار حاضر به بررسی تأثیر اندیشه‌های فلسفی ناشی از مدرنیته بر تحول ساختار آموزش و پرورش در عصر مشروطه میپردازد. فرضیة اصلی پژوهش اینست که آشنایی روشنفکران مشروطه‌خواه با مبانی عقل‌گرایی، علم‌باوری، فردیت و آزادی (که از ارکان مدرنیته بشمار میروند)، موجب بازتعریف هدف و کارکرد آموزش در ایران شد. بر اساس این فرضیه، تغییر نگرش از تعلیم سنتی به تربیت عقلانی‌ـ‌اجتماعی، زمینه‌ساز پیدایش نهادهای آموزشی جدید، مانند دارالفنون و مدارس ملی گردید. روش این تحقیق توصیفی‌ـ‌تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع تاریخی، آثار فکری روشنفکران دورة مشروطه و اسناد آموزشی آن دوران، به تحلیل نسبت میان مدرنیته و اندیشة تربیتی ایرانیان میپردازد. در این بررسی، دیدگاه متفکرانی چون ملکم‌خان و طالبوف در مقام نمایندگان بارز جریان نوسازی فکری واکاوی شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که تأثیر مبانی فلسفی مدرنیته نه صرفاً در عرصة سیاست و قانون‌خواهی، بلکه در بنیانهای فکری و تربیتی جامعة ایران نیز انکارناپذیر بوده و آموزش بعنوان ابزاری برای خودآگاهی، مسئولیت‌پذیری و پیشرفت اجتماعی تلقی میشود. ضرورت این پژوهش از آنروست که بازخوانی ریشه‌های فلسفی تحول آموزشی در ایران، میتواند به درکی عمیقتر از شکلگیری اندیشة تربیتی مدرن و نقد وضعیت کنونی آموزش در کشور کمک کند.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52664مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519The Evolution of the Relationship between Philosophy and Jurisprudence تطور نسبت بین فلسفه، فقه و عرفان در تاریخ فلسفه اسلامی مطالعه موردی: ملاصدرا (دوره صفویه) و سبزواری (دوره قاجار) 4972faطاهرهکمالیزادهاستاد فلسفه و حکمت اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران000000019165889920251123<p style="text-align: left;">A Case Study of Mulla Sadra (Safavid Period) and Sabzevari (Qajar Period)</p>
<p style="text-align: left;">Although wisdom and philosophy have adopted a religious character in the Islamic period, wisdom has always been among the rational sciences, and jurisprudence and theology have always been among the religious sciences. The apparent conflicts between them have always been a serious obstacle to the development and advancement of Islamic sciences, and this has also had an impact on public opinion.</p>
<p style="text-align: left;">Muslim scholars have been involved in this challenge in different ways. Some, like Mulla Sadra, have been affected by it and complain about this trend, and others, like Hakim Sabzevari, are seeking to resolve these conflicts and challenges and provide a legal solution to create compatibility and rapprochement between seemingly contradictory sciences. Issue: The relationship between philosophy and jurisprudence, which has always been an intellectual, doctrinal, and social issue in the history of Islamic thought. Method: Documentary and analytical.</p>
<p style="text-align: left;">Results: 1) The revival of practical wisdom, which had declined after Al-Farabi; 2) The presentation of jurisprudence and religious rituals along with legal and mystical interpretations as practical wisdom; 3) The convergence and integration of Islamic sciences, including rational and traditional, apparent and esoteric sciences.</p>
<p style="text-align: left;">science sscien </p><p>جریان فلسفۀ اسلامی با رویکرد عقلانی و توجه به تعالیم وحیانی در تاریخ تفکر اسلامی، بموازات سایر علوم اسلامی ازجمله علم فقه، حیاتی پویا و فعال یافت. حکمت و فلسفه در دورۀ اسلامی هر چند صبغۀ دینی پذیرفته‌شده دارد، اما همواره حکمت در زمرۀ علوم عقلی بوده و فقه و کلام در زمرۀ علوم شرعی قلمداد شده، بنابرین همواره تعارضات ظاهری بین آنها بعنوان مانعی جدّی در مسیر توسعه و طریق تعالی علوم اسلامی وجود داشته و این امر در افکار عمومی نیز تأثیرگذار بوده است. حکمای مسلمان بطرق مختلف درگیر این چالش بوده‌اند؛ بعضی همچون ملاصدرا، از این چالش آسیب دیده و از این جریان شکوه و گلایه دارند و بعضی دیگر مانند حکیم سبزواری، درصدد رفع این تعارضها و چالشها و ارائۀ راهکار حکمی برای ایجاد سازگاری و قرابت بین علوم بظاهر متناقض هستند. حکیم سبزواری در دورۀ قاجار ـ‌در مقام حکیمی صدرایی و شارح حکمت متعالیه‌ـ نوآوری روشی خاص را در تاریخ فلسفه بنیان نهاد. او در یک روش اجتهادی، دو جریان عمدۀ معقول و منقول را با عرفان جمع نمود و میان آنها سازگاری و آشتی برقرار کرد. در<em> اسرارالحکم</em> سبزواری معیت و همراهی فقه و فلسفه و عرفان، بر اساس تأویلات جامع حِکمی و عرفانی از احکام فقهی و توجه به باطن و حقیقت احکام شرعی و صبغۀ عقلی آن قابل مشاهده است. پژوهش حاضر با روشی سندی و تحلیل، درصدد واکاوی مسئلة رابطة فلسفه و فقه است که همواره مسئله‌یی فکری، اعتقادی و اجتماعی در تاریخ تفکر اسلامی بوده است. نتایج مقاله بشرح ذیل است: 1) احیای حکمت عملی که پس از فارابی از رونق افتاده بود؛ 2) ارائة فقه و مناسک شرعی همراه با تأویلات حکمی و عرفانی بعنوان حکمت عملی؛ 3) همگرایی و تجمیع بین علوم اسلامی، اعم از علوم عقلی و نقلی و ظاهری و باطنی.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52182مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519Analysis of the System of Mysticism and Practical Ethics in the Thought of Ibn Maytham Bahrani Based on the Explanation of Nahj al-Balaghaتحلیل نظام عرفان و اخلاق عملی در اندیشۀ ابنمیثم بحرانی براساس شرح نهجالبلاغه 7390faسعید خدادادیاستادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران 0176-8915-0001-0000زینبصداقتیاناستادیار گروه علوم انسانی (معارف)، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایرانمرجانامیدیدانشآموخته کارشناسی ارشد، حوزه علمیه خواهران، قم، ایرانمهزیار عالیشاهیدانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران20251228<p>The present study examines the style of mysticism and practical ethics from the perspective of Ibn Maytham Bahrani in order to clarify the relationship between divine knowledge and the two practical dimensions of morality that he proposes for attaining divine nearness. In particular, despite Ibn Maytham Bahrani’s prominent position in Islamic mysticism and ethics, little research has addressed his integrated style in the connection between theoretical knowledge and practical ethics. The lack of this comprehensive study has made it difficult to systematically utilize his teachings in today’s spiritual education. The main question is how Ibn Maytham, by combining theoretical wisdom and practical virtues, outlines the path to attaining divine nearness, and how does this style distinguish it from other schools of Islamic mysticism? Ibn Maytham Bahrani considers attaining divine nearness to be the result of simultaneously strengthening theoretical and practical powers; however, the innovation of this study is the analysis and extraction of Ibn Maytham’s integrated framework in mysticism and practical ethics, which has so far been less prominent in previous studies. Findings: Ibn Maytham Bahrani considers two key aspects to introduce the mystical style: (a) the theoretical aspect, which cannot be achieved except through deep knowledge and recognition of God, (b) the practical aspect, which is possible by adhering to the four moral virtues of wisdom, chastity, courage, and justice. </p><p>پژوهش حاضر به بررسی سبک عرفان و اخلاق عملی از دیدگاه ابن‌میثم بحرانی میپردازد تا رابطۀ بین معرفت الهی و دو بُعد عملیِ اخلاقی‌یی که او برای وصول به قرب الهی مطرح میکند، روشن شود. پرسش اصلی مقاله اینست که چگونه ابن‌میثم با تلفیق حکمت نظری و فضایل عملی، مسیر وصول به قرب الهی را ترسیم کرده و این سبک چه تمایزی با سایر مکاتب عرفان اسلامی دارد؟ او وصول به قرب الهی را نتیجة تقویت همزمان قوای نظری و عملی میداند. ابن‌میثم برای معرفی سبک عرفانی دو جنبۀ کلیدی قائل است: 1) جنبۀ نظریه‌ورزی که محقق نمیشود مگر با معرفت و شناخت عمیق از خداوند؛ 2) جنبۀ عملی که با پایبندی به چهار فضیلت اخلاقیِ حکمت، عفت، شجاعت و عدالت امکانپذیر است. این ترکیب بین معرفت و عمل، به فهمِ عمیقتر و تجربه‌یی عملی از قرب الهی می‌انجامد و نشان میدهد که رشد عرفانی بدون توسعۀ هر دو جنبه با یکدیگر، غیرممکن است. او در سلوک اخلاقی نیز بر تربیت نفس، کنترل شهوت و پرهیز از ریا و تظاهر تأکید دارد.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52592مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519A Comparative Analysis of Kant’s Synthetic A Priori Judgments and Mulla Sadra’s Concept of Necessary Accidental Predicatesمطالعه تطبیقی قضایای ترکیبی پیشینی کانت و محمولات عرضی لازم ملاصدرا 91112faناصر عزیزوکیلیدانش آموخته دکتری فلسفه تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0006-5386-244Xمهدی منفرددانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران0009-0006-1375-17882025916<p style="text-align: left;">Every philosopher, in his inquiries, seeks to pose a fundamental question and to provide an answer to it. The central problem for Kant in the <em>Critique of Pure Reason</em> is the question of synthetic a priori judgments and the possibility of such judgments. For Kant, their significance is so profound that whenever he discusses natural science, mathematics, or metaphysics, he begins his analysis with synthetic a priori judgments. It seems that the very possibility of science, and even its affirmation or denial, is tied to the possibility of these judgments.</p>
<p style="text-align: left;">On the other hand, centuries before Kant, within Sadrian philosophy, in discussions such as common predication and necessary accidental predicates, reference is made to predicates that, while conceptually distinct from their subjects, are nevertheless predicated of them necessarily. A closer examination reveals that these predicates possess the same features as synthetic a priori judgments—namely, necessity and universality.</p>
<p style="text-align: left;">Accordingly, the aim of this study is to examine Kant’s account of synthetic a priori judgments and to demonstrate that the same problem also emerges in Mulla Sadra’s philosophy of knowledge. By drawing on Sadrian concepts such as the necessary accidental predicate, it becomes possible to approach an understanding of synthetic a priori judgments.</p>
<p style="text-align: left;">Nevertheless, the task of this research is not merely a separate reading of the two philosophical systems, but rather an attempt to draw a comparative connection between Kant’s and Mulla Sadra’s accounts of synthetic a priori judgments.</p><p>هر فیلسوفی در پژوهشی که انجام میدهد، بدنبال طرح یک مسئلة اساسی و پاسخ به آن است. مهمترین مسئلة کانت در کتاب <em>نقد عقل محض</em>، قضایای ترکیبی پیشینی و امکان این نوع از قضایاست. اهمیت این قضایا در نظر کانت به‌اندازه‌یی است که هر جا دربارة علوم طبیعی، ریاضی و مابعدالطبیعه بحث نموده، بحث خود را با قضایای ترکیبی ماتقدم آغاز کرده است؛ گویی امکان وجود علم یا اثبات و نفی آن با امکان قضایای ترکیبی پیشینی ارتباط دارد. از سوی دیگر، سالها قبل از کانت، در فلسفة صدرایی و در خلال مسائلی همچون حمل شایع صناعی و محمولات عرضی لازم، از محمولهایی بحث شده که از لحاظ مفهومی با موضوع خود متفاوتند اما بنحو ضروری بر موضوع حمل میگردند. با کمی دقت متوجه میشویم که این نوع از محمولها، ویژگیهای گزاره‌های ترکیبی پیشینی را ـ‌که همان ضرورت و کلیت است‌ـ دارند. نوشتار پیش رو درصدد است ‌نظر کانت را دربارة قضایای ترکیبی پیشینی مورد بحث قرار داده و نشان دهد که مسئلة او در حوزة شناخت در فلسفة ملاصدرا نیز مطرح بوده است و با اتکا بر آموزه‌‌های فلسفة صدرایی، مانند محمول عرضی لازم، میتوان به قضایای ترکیبی پیشین دست یافت. با وجود این، مسئلة این پژوهش، صرفاً بازخوانی دو نظام فلسفی ‌بطور مستقل نیست، بلکه میکوشد نظریۀ کانت و ملاصدرا درباب قضایای ترکیبی پیشینی را بر یکدیگر منطبق سازد.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/51476مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریتاریخ فلسفه2008-95891632026519“The Anthropological Function of Pneuma from the Perspective of the Later Stoics”کارکرد انسانشناختی پنوما از منظر رواقیون متأخر 113138faنگاراظهاری جنکانلودانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه دولتی زنجان، زنجان، ایرانمجيد ياريان کوپائیاستادیار گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.رهامشرفدانشیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه دولتی زنجان، زنجان، ایران202623<p lang="en">The present study investigates the <strong>mediating role of <em>pneuma</em></strong> in explaining the relationship between the soul and body from the perspective of the Stoics. Unlike dualistic traditions, Stoics conceived <em>pneuma</em> as a dynamic force possessing both <strong>corporeal and rational dimensions</strong>, functioning as the essential connective element between these two aspects of existence. In Stoic thought, this concept transcends mere biology; it constitutes the fundamental explanatory principle for the unity of the living organism, the mechanism of sensory perception, and rational activity.</p>
<p lang="en">The paper argues that <em>pneuma</em>, as an active substance permeating the entire cosmos, fulfills three key functions. Firstly, it acts as the <strong>force that preserves the body’s structure and cohesion</strong>, thereby enabling vital functions. Secondly, it serves as the <strong>mediator between soul and body</strong> through a specific structural “blending” (<em>krasis</em>). Thirdly, at the metaphysical level, it is intrinsically linked to the <strong>Logos</strong> (cosmic reason), playing a central role in harmonizing the individual human soul with the totality of the universe.</p>
<p lang="en">Employing a descriptive-analytical method, the study examines classical Stoic texts—particularly the works of Seneca, Epictetus, and Marcus Aurelius—to elucidate <em>pneuma</em>’s function as the core mechanism bridging the corporeal and rational aspects of humanity. By exploring the intricate relationship between <em>pneuma</em>, the Logos, and cosmic normativity, the paper concludes that this principle not only accounts for the individual’s biological and cognitive operations but also represents the <strong>cosmic force ensuring order and harmony</strong> within the entire Stoic philosophical cosmos.</p><p>هدف مقالۀ حاضر پژوهشی درباب نقش واسطه‌یی پنوما در تبیین نسبت میان روح و جسم از منظر رواقیون است. رواقیون برخلاف سنتهای فلسفی ثنویتگرا، پنوما را بعنوان نیرویی معرفی کردند که همزمان دارای ابعاد جسمانی‌وعقلانی است و بعنوان عنصر پیونددهنده میان این‌دو ساحت عمل میکند. این مؤلفه در اندیشۀ رواقی، نه‌صرفاً یک مفهوم زیست‌شناختی، بلکه بنیادیترین اصل تبیینی برای انسجام ارگانیسم زنده، ساز و کار ادراک حسی، و کنشهای عقلانی است. این مقاله نشان میدهد‌ که پنوما، بمثابه جوهری فعال و دینامیکی که در تمام جهان نفوذ دارد، سه نقش کلیدی در نظام فکری رواقی ایفا میکند: نخست، نیرویی است که ساختار و انسجام بدن را حفظ میکند و فعالیتهای زیستی را ممکن میسازد؛ دوم، واسطه‌یی است میان نفس و بدن که ساختاری از «آمیختگیها» است؛ سوم، در سطح متافیزیکی با لوگوس (عقل‌کیهانی) پیوند خورده و در ایجاد هماهنگی میان نفس انسانی و کلیت کیهان نقش دارد. این نوشتار، با روشی توصیفی‌ـ‌تحلیلی درصدد است با تحلیل متون کلاسیک رواقی (با نظر به آراء سنکا، اپیکتتوس و مارکوس‌آئورلیوس) نقش پنوما را بعنوان واسطه‌یی برای سازوکارِ بنیادین در تبیین ماهیت و کارکردهای بُعد جسمانی و عقلانی انسان مشخص نماید چنین ادعایی با توسل به بررسیهایی که درباب نسبت پنوما با مفاهیمی همچون لوگوس و هنجارمندی کیهانی انجام شده است، نشان میدهد که این عنصر نه‌تنها در تبیین کارکردهای زیستی و شناختی فرد نقش دارد، بلکه در سطحی کلانتر، بعنوان نیرویی که نظم و هماهنگی کیهانی را تضمین میکند، جایگاهی اساسی در نظام فلسفی رواقی دارد.</p>http://hop.mullasadra.org/fa/Article/Download/52910